Aannemelijkheid der analogieën

De relatie tussen de wiskunde en de poëzie heeft, ondanks een grote kwetsbaarheid, een aanzienlijke rol gespeeld in de speculatie [38]-[971]. Diderot schreef [278]: «De analogie is, zelfs in de meest gecompliceerde gevallen, slechts een regel van drieën die op het vlak van de menselijke gevoeligheid uitgevoerd wordt.» Dat soort gezichtspunten gevoegd bij een hevige dorst naar kennis lijkt op de belangstelling die de auteur van het gedicht opeens voor de wiskunde had. Champfleury spaart hem nauwelijks als hij een grapje over hem maakt [614]: «Op een dag zagen we Baudelaire met een boek van Swedenborg onder zijn arm; niets in geen enkele literatuur kon, volgens hem, wedijveren met Swedenborg. […] De dichter werd gesignaleerd met een dik algebra boek bij zich; de literatuur bestond niet meer, de algebrastudie had al z’n aandacht en de Pool Wronski deed Swedenborg naar de achtergrond verdwijnen.» Maar Wronski was tevens theosoof en vertoonde dientengevolge gelijkenis met de verlichte Zweedse auteur die in het Latijn schreef.

In de eerste versregel van „Samenspel“ gebruikt Baudelaire de ingewikkelde beeldspraak «De Natuur is een tempel…», waarmee hij ons laat zien dat reflectie, analogie, pracht en tegenstelling elkaar niet uitsluiten. Anderzijds wil het feit dat het gedicht dergelijke bronnen tegelijkertijd gebruikt niet zeggen dat dit in andere omstandigheden ook het geval moet zijn.

Beginnend met (Natuur-/wouden-/tempel -/pilaren) gaan we moeiteloos over tot (Natuur-/wouden-/tempel), (Natuur-/tempel), (Natuur./tempel). Het kon wel eens zijn dat deze beroemde metafoor «De Natuur is een tempel…» iets te danken heeft aan bewegingen, bijna een eeuw voor Baudelaire ontstaan, die gekant waren tegen een enthousiasme die in hun ogen de wetenschap te boven ging. We weten niet welke werken de schrijver precies onder ogen heeft gehad, maar hij was in ieder geval op de hoogte van de polemieken die in de vorige eeuw gestreden werden. Het kan zijn dat de uitstekende kwaliteit van zijn leermeesters hem in staat heeft gesteld op de hoogte te zijn van de bekend geworden provocatie van Kant [473]-[600]: «Zo moest ik dus afstand doen van de kennis om voor het geloof een plaats vrij te maken…» Hume meende zijn filosofie anders te moeten gebruiken [465]: «Laten we ons, ongeacht welk boekwerk we ter hand nemen; scholastieke theologie of metafysica bijvoorbeeld; steeds afvragen, "Komt er een bepaalde abstracte redenering in voor betreffende hoeveelheden of aantallen?" Neen. "Komt er een bepaalde wetenschappelijke redenering in voor met betrekking tot zaken die werkelijk bestaan?" Neen. Verbrand het maar: want het kan slechts sofisme en illusie bevatten.» Sainte-Beuve schrijft [889]: «M. de Maistre bezit als het ware een bijzonder, een geweldig talent om de geslepen vijanden van het christendom (Hume, Gibbon) te overmeesteren, om ze in hun gangen na te gaan en hun listen te ontmaskeren.»

Een oordeel als “de verhouding van de pilaren tot de wouden is die van de tempel tot de Natuur” draagt meer het sierlijke karakter dan het abrupte, het gebrek aan fijnheid ten spijt, omdat “sierlijk” enkel “niet-abrupt” wil zeggen. De beschrijving van droombeelden waaruit men tot nu toe moeilijk enige rigueur kon halen, is daar een voorbeeld van. Cicero beschrijft hoe het bijgeloof die leegte tracht op te vullen [202]: «…De interpreten zich baserend op een soort verwantschap en overeenstemming met de natuur, die ze "sympathie" noemen, begrijpen hetgeen in dromen in verband staat met deze of gene zaak…»

We stellen voor «De Natuur is een tempel waar levende pilaren
Soms verwarde woorden uit loslaten;
De mens gaat er wouden van symbolen
Door…» te bestuderen. De rangschikking in de link (Natuur-/wouden-/tempel-/pilaren) lijkt te stroken met de toespeling op een land dat erg van striktheid houdt [8]. Germaine de Staël schrijft [558]-[938]: «Novalis heeft veel over de natuur in het algemeen geschreven, hij noemt zichzelf, met recht, de discipel van Saïs, omdat in die stad de tempel van Isis werd gebouwd, en omdat de tradities die ons nog van de mysteries der Egyptenaren resten ons doen vermoeden dat hun priesters een gedegen kennis van de wetten der natuur bezaten.»

We werken een waarderingssysteem uit waarbij we meting gebruiken voor teksten die in menig opzicht voor iets anders dan wiskunde gemaakt zijn. Dante richt zich op de volgende wijze tot het publiek [230] : «U die een gezond verstand hebt,
Bedenk welke les hier
Achter de sluier van mysterieuze dichtregels schuil gaat.» Baudelaire compliceert de zaken omdat hij verwachtingen combineert met een verlangen dat d'Aubigné zo beschrijft [43]: «Mijn ogen hebben met verdorven hartstocht
De afschuw gezocht, mijn handen het bloed, en mijn hart de wraak…» Toch wordt hier in "Bloemen van het kwaad" nu een wrede toon vermeden als hij geamuseerd een hulde brengt aan [[1069]] in Index II (Gedichten)">[[1069]]«…de smachtende of uitbundige kussen,
Zo warm als zonnen, zo fris als watermeloenen…»

De negende versregel «Er zijn geuren, zo fris als een kinderhuid…» bevat de confrontatie (geuren²-/kinderhuid) waarvan de springplank b(geuren²~kinderhuid) de interne ruimte 1 niet ongedaan kan maken wegens het evidente grammaticale verband.

In de toekomst zou het mogelijk moeten zijn dit onderzoek uit te breiden tot het spel der klanken, zonder dat we daarbij het slachtoffer van een luchtspiegeling worden. De herhaling van “d-D” in «confondent,
Dans» (vermengen,/In), in de versregels vijf en zes, lijkt een uitdaging te zijn om alles in te zetten om dit op te helderen. Anderzijds vielen ons al in het eerste kwatrijn de klanken op in «paroles;
L'homme» (woorden;/De mens). Als we het hele gedicht bekijken, zien we dat in de rijmen klanken, overeenkomsten, terugkomen: “iers…oles…oles…iers…ondent…té…té…ondent…ants…ies… ants…ies…cens…sens”. Deze herhaling wordt ook gebruikt in «chantent…sens» (bezingen-zintuigen) in de laatste versregel, om als het ware zo uiting te geven aan het opgeroepen denkbeeld. Een andere, bijna identieke situatie trekt eveneens onze aandacht: «Comme de longs échos qui de loin se confondent…» (Als lange echo’s die zich van ver vermengen…) De serie “o…on…o…oin…on…on” schijnt er een soort echo in voor te stellen.

De inningen zijn zo lomp dat we de indruk hebben dat Baudelaire ze in fragmenten verdeelt om ze beter in een dichterlijke vorm te kunnen gieten [[1023]] in Index II (Gedichten)">[[1023]]: «Het lijkt of er een waas ligt over je blik;
Je geheimzinnige oog, -is het blauw, grijs of groen?-
Afwisselend teder, zacht en wreed,
Weerkaatst de ongevoeligheid en de bleke kleur van de hemel.

Je doet me denken aan die lichte, zoele en nevelige dagen,
Die de betoverde harten doen smelten in tranen,
Wanneer de overspannen zenuwen door een onbekend kwaad gekweld,
De slapende ziel tarten.

Soms lijk je op die schone horizonnen
Verlicht door de zonnen van mistige seizoenen;
Dauwnat landschap, wat ben je schitterend
Door de stralen uit een mistige hemel vallend in vlam gezet!

O gevaarlijke vrouw! O verleidelijke klimaten!
Zal ik eveneens je sneeuw en jullie ijzel aanbidden,
En zal ik uit de ongenaakbare winter
Groter plezier kunnen halen dan hardvochtigheid en kou?»

De schikking van de woorden in analogieën van dichterlijke aard is niet altijd zo overzichtelijk als die in de hier genoemde gevallen. Over het feit dat het gebruikelijke karakter van een vrouw hier niet blijkt te stroken met de vertrouwelijke mededeling die haar door de omstandigheden ontglipt, schrijft Baudelaire [[1025]] in Index II (Gedichten)">[[1025]]: «Plotseling kwam, in een vertrouwde, vrije sfeer
Ontstaan in de bleke dageraad,
Uit u, rijk en klankvol instrument waar
Slechts de stralende blijheid trilt,

Uit u, zo helder en vrolijk als een fanfare
Op deze schitterende morgen,
Wankelend, een klaaglijke toon, een vreemde toon
Naar boven…» De stijlfiguur (vous-/note-/chancelant) (u-toon-wankelend) is niet zo gemakkelijk te vatten als (ouderdom-/ avond-/leven) in “ouderdom is de avond van het leven” [38].

De toegang tot de diverse confrontaties wordt door de tekst wel of niet vergemakkelijkt. In de eerste terzine van „Samenspel“, wordt (geuren 2-/hobo’s) dadelijk begrepen, omdat we in gedachten (geuren-/zachtheid-/hobo’s-/gekakel) ofwel “de verhouding van sommige parfums tot een geurende zachtheid komt overeen met die van het geluid van de hobo tot het gekakel op een boerenerf” uitwerken. Let er overigens op, dat dit ons helpt te begrijpen waarom dit instrument ons aan het platteland doet denken.

De wijziging van een oordeel betreffende een analogie maakt het nodig dat het geheel van “site-leiboom” opnieuw bestudeerd wordt, zoals in de verandering van (kindertijd-/morgen-/ouderdom-/avond) in (rose-/morgen-/paars-/avond). Het is net als met het in ons opnemen van onverwachte verschijnselen, een moeilijk proces volgens Baudelaire. Hoe bevooroordeeld hij ook was, hij had, in de culturele context van die tijd, middelen gevonden om zijn waardering aan de schok van een nieuw feit aan te passen. Terwijl hij, eventueel ook wat hemzelf betreft, twee houdingen met elkaar confronteert, enerzijds die van de echte, maar met starre zienswijzen behepte neoklassieke geleerde, anderzijds die van de mens met een soepele geest die zich in nieuwe situaties schikt, verklaart de dichter, bij het bezoek aan een Wereldtentoonstelling [711]: «…wat zou een moderne Winckelmann doen…wat zou hij zeggen als hij zich tegenover een Chinees voorwerp bevond, een vreemd, storend voorwerp, met allerlei kronkels, van een intense kleur, en soms adembenemend fijngevormd? Het maakt niettemin deel uit van de universele schoonheid; maar om het te begrijpen, moet de criticus, de toeschouwer, in zichzelf een verandering teweegbrengen…Die architecturale vormen, die in het begin tegen zijn conventionele opvattingen indruisten…die planten die zo verontrustend waren voor zijn geheugen vol met herinneringen uit zijn vroegste jaren…die geuren zo anders als die van de zitkamer van zijn moeder, die mysterieuze bloemen waarvan de diepe kleur eigenmachtig het oog binnendringt, terwijl hun vorm de blik tart, die vruchten waarvan de smaak de zinnen bedriegt en van hun stuk brengt, en het verhemelte met denkbeelden confronteert die voor het reukorgaan bestemd zijn, heel die wereld van nieuwe harmonieën doet langzaamaan zijn intrede in hem, neemt geduldig bezit van hem, als de damp van een stoomketel vol aroma’s; heel die onbekende kracht wordt aan de zijne toegevoegd…De onredelijke, doctrinaire aanhanger van de principes van het mooie zou vast en zeker wartaal uitslaan; opgesloten in de verblindende vesting van zijn systeem, zou hij het leven en de natuur te schande maken, en zijn Griekse, Italiaanse of Parijse fanatisme zou hem overhalen dat brutale volk te verbieden op andere wijze te genieten, te dromen of te denken dan hijzelf gewoon is, barbaarse wetenschap…die de kleur van de hemel, de vorm van de planten, de beweging en de geur van de dieren vergeten is en wier verstijfde vingers, verlamd door het schrijven, niet langer in staat zijn zich lenig over het enorme toetsenbord der "analogieën" te bewegen!»

Bij „Samenspel“, passen de denkbeelden “bederf” en “frisheid” bij de leiboom “geuren²” maar men moet niet proberen daarin twee schalen te zien. Geen enkel stel relaties van het type totaliteit-deel komt in aanmerking voor de speld, gezien het feit dat we daarbij enkel een herhaling van de tegenstelling I-II hebben. Concrete relaties tussen woorden als "kerk- dorp"-"kathedraal-stad" blijken nauwelijks beter in staat te zijn op correcte wijze in het bezit te komen van de speld die soms gevraagd wordt, of het kerkgebouw zou zich midden in de bebouwde kom moeten bevinden, zodat er een indeling ontstaat als rand-I; tussengedeelte-II; centrum-III.

Een term als “kleuren geluiden” blijkt geenszins mogelijk te zijn, gezien het feit dat hij uit twee termen samengesteld is. Zo bestaat er ook geen enkele springplank b(Natuur~kleuren…geluiden), omdat het niet om een noot zou gaan. Er resulteert uit dat (woorden-/tempel-/kleuren…geluiden-/Natuur), aangezien een springplank ontbreekt, een inning is die niet in staat is een boog met een waarde van 1 te verkrijgen.

De omschrijving (pilaren-/tempel-/Natuur) levert de geschikte aanwijzingen om uit te komen bij (pilaren-/tempel-/wouden-/Natuur), terwijl (tempel./Natuur) minder helderheid biedt. Bovendien komt het voor dat andere stijlfiguren iets van een metafoor weg hebben. Wanneer Baudelaire over «…De uitbreiding van oneindige dingen bezittend…» spreekt, zeggen we bij onszelf dat hij «…De oneindige uitbreiding van de dingen…» bedoelt.

Vaak verwijt men dergelijke zinswendingen omslachtig te zijn: “…er zijn vruchten die eruit zien als kinderhuidjes…” zou poëtischer zijn als er zou staan “…er zijn vruchten met kinderhuidjes…” Maar deze formulering heeft het voordeel zonder omhaal de beeldspraak aan te kondigen, wat een positief punt is als de dichter voorkomen moet dat men bekoorlijk bijgeloof verwart met gedegen kennis.

Evenzo zal de inning (echo’s-/vermengen-/kleuren-/antwoorden) die we gemakkelijk terugvinden in het tweede kwatrijn, een grotere aannemelijkheid bezitten dan de stijlfiguren met minder termen die aan het werk zijn ontleend, met name (echo’s-/kleuren-/antwoorden) of (echo’s-/kleuren). Soms zoeken we een weerklank van onszelf bij anderen, terwijl we daarbij de eigen tekorten wegvlakken, in een behoefte aan zekerheid [[1072]] in Index II (Gedichten)">[[1072]]: «…Ik wil mijn trillende vingers lang
Laten rondwoelen in de dikke massa van je zware manen…

Om mijn gesuste snikken geheel te doen bedaren
Is niets zo heilzaam als de diepte van je slaapstee;
Op je mond zetelt het machtige vergeten,
En in je kussen stroomt Lethe.»

Wanneer een inning een relatie legt tussen ver van elkaar verwijderde termen, verkrijgt hij daardoor een zwakke graad van aannemelijkheid, want het is slechts bij hoge uitzondering dat de schepper van het boek daar met opzet iets mee heeft bedoeld. Het inzetten van de fronten heeft, bij het meten van de verwijderingen en de ruimtes, al zozeer zijn belang getoond dat het gebruik van de kanteel ons het gevoel geeft dat deze door inductie is ontstaan. We stellen voor een blik te werpen op (Natuur-/tempel-/geuren²-/oneindige) wat neerkomt op het oordeel “de verhouding “Natuur-tempel” is dezelfde als die tussen de geuren en de oneindige dingen”. Dat is niet totaal absurd, maar blijft zeer twijfelachtig. Aangezien in het echte gedicht 61 fronten tussen de termen «Nature» (Natuur) en «infinies» (oneindige) liggen, laat de interne ruimte die daardoor voor de springplank 2+(1/61/10))=8,1 bedraagt, ons de zwakheid van de relatie daarin zien. Omdat (1/8,1) minder is dan ⅛, het dubbele van 1/16, kan de mate van aannemelijkheid die we voor deze stoutmoedige analogie hebben bepaald door het minste of geringste teniet worden gedaan.

We zien daarentegen dat bij «Er zijn geuren, zo fris als een kinderhuid…» (geuren²-/kinderhuid) voorzien is van een kanteel ä=1, met opnieuw een waarde van z=1 die de springplank b(geuren²~kinderhuid) verdient. Als de wens bestaat van een ondanks de bedorvenheid aanwezige frisheid, is het gemakkelijk te dromen van een uitzonderlijke bescherming van het lot en Ovidius dreef eveneens de spot, maar op zachtzinniger wijze dan Baudelaire, met een dergelijke illusie [563]: «…vol verwijten over de slechte eigenschappen waarmee de natuur het hart der vrouwen heeft gevuld, leefde Pygmalion zonder gezellin, als vrijgezel; nooit had een echtgenote zijn bed gedeeld. Hij slaagde er echter, dankzij een bewonderenswaardige bedrevenheid, in uit ivoor zo wit als sneeuw, een vrouwenlichaam te houwen…De dag was gekomen dat heel Cyprus uitgelaten het feest van Venus vierde…van alle kanten steeg de wierook op…Thuisgekomen, begeeft de kunstenaar zich naar het standbeeld van het meisje; over het bed gebogen geeft hij haar een kus; hij meent te voelen dat haar lichaam enigszins warm is. Weer brengt hij zijn mond dichterbij, terwijl zijn handen haar borsten betasten; bij dat contact wordt het ivoor zacht; het verliest zijn hardheid, het zwicht onder de aanraking van zijn vingers; het geeft toe…»

Maar (Natuur-/levende-/tempel-/pilaren) loopt gelijk op met de tekst. We zouden er echter geen waarde van ë=1 aan kunnen toekennen, want de eerste versregel zou beter voorgesteld kunnen worden door (Natuur-/tempel-/levende-/pilaren). Door een soortgelijke oorzaak bereikt de transplantatie (mens-/wouden-/symbolen) ë=2 omdat (wouden./symbolen) met zijn sluiskolk 1 immers doeltreffender in de beschrijving zou zijn geweest. Door een soortgelijke oorzaak bereikt de transplantatie (mens-/wouden-/symbolen) ë=2 omdat (wouden./symbolen) met zijn sluiskolk 1 immers doeltreffender in de beschrijving zou zijn geweest. Germaine de Staël schreef [932]: «De natuur ontplooit zijn pracht vaak zonder doel, vaak met een luxe die de voorstanders van het nuttige overvloed zouden noemen. Het schijnt haar te behagen meer glans aan de bloemen, aan de bomen van het woud te geven, dan aan het gewas dat als voedsel voor de mens dient.»

Zo zou bijvoorbeeld (eenheid-/nacht) een waandenkbeeld zijn, omdat “…weids evenveel als de nacht en de dag…” immers het juiste idee bevat. Saint-Évremond gaf toe dat hij van idee veranderd was over “vaste” (weids, ruim, uitgestrekt), misschien uit angst voor een ontzaglijke overwinning [885]«Ik had verzekerd dat een ruime geest zowel in gunstige als in ongunstige zin bestaat, alnaargelang de dingen die erbij worden vermeld: dat een ruime, schitterende, krachtige geest, een bewonderenswaardige capaciteit inhield, en dat daarentegen een ruime, bovenmatige geest er één was die zichzelf in vage gedachten verloor, in mooie maar niet realiseerbare ideeën, in te grote doeleinden die de ons ter beschikking staande geschikte middelen te boven gaan. Mijn mening scheen me tamelijk redelijk toe. De lust bekruipt me om te ontkennen dat ruim ooit lofwaardig kan zijn, en dat niets ooit in staat is die goede eigenschap te beïnvloeden. Het grote is in de geesten een volmaaktheid, het ruime altijd een gebrek. De juiste en beperkte vlakte maakt het grote, de overmatige grootte maakt het uitgestrekte…uitgestrekte tuinen zijn noch in staat de aangenaamheid zoals ons die de kunst schenkt te bieden, noch het plezier dat de natuur kan schenken; uitgestrekte bossen boezemen ons angst in…»

Maar, laatstgenoemde is soms moeilijk te identificeren. «Er zijn geuren, zo fris…En andere, bedorven…Zoals amber, muskus, benzoë en wierook…» levert geen enkel plectrum op, ondanks de aanwezigheid van «Zoals». Dat woord betekent “met name”, en in plaats van bedorven geuren en wierook met elkaar te vergelijken, verre van dat, bevestigt de dichter dat wierook tot die geuren hoort, hetgeen (bedorven./wierook) in het voordeel stelt vergeleken bij (bedorven-/ wierook). De besten worden door corruptie en overwinning aangetrokken [[1019]] in Index II (Gedichten)">[[1019]]: «In die geweldige jaren waarin de Theologie
In haar bloeitijd was
Vertelt men dat een doctor, zeer gerenommeerd,
Nadat hij onverschillige harten had geforceerd,
Nadat hij die tot in hun duistere dieptes had gekneed,
Nadat hij op weg naar goddelijke glorie
Vreemde, hemzelf onbekende wegen had betreden,
Waar mogelijk enkel zuivere Geesten hun stappen gezet hadden…Van een satanische trots bezeten, bralde:
"Jezus…als ik je in je zwakke plekken
Had willen treffen, was je schaamte even groot geweest als je glorie…"

Onmiddellijk raakte hij zijn verstand kwijt.
Verloren ging de schittering van zijn grootheid;
Zijn intelligentie maakte plaats voor een enorme chaos,
Voorheen een levende, ordelijke tempel vol rijkdom,
Onder wiens plafonds zoveel pracht had geprijkt.
Nu vond men er slechts stilte en duisternis,
Zoals in een kelder waarvan de sleutel zoek is.»

Maar «De Natuur is een tempel waar levende pilaren
Soms verwarde woorden uit loslaten;
De mens gaat er wouden van symbolen
Door…» leidt tot (tempel./wouden) met een torentje dat 1 waard is. Meer dan het gebruikelijke grote boekwerk dat een bepaalde tempel der wetenschap in zich bergt, roepen de versregels een open plek in het woud of kreupelhout op. Germaine de Staël maakt op de volgende wijze een toespeling op het mysterie [935]: «"Men moet", zei Fichte, "begrijpen wat op zich onbegrijpelijk is". Dat vreemde gezegde heeft een diepe inhoud: men moet aanvoelen en herkennen wat ontoegankelijk voor een analyse moet blijven, en wat de gedachte slechts kan naderen.» Novalis, van wie Baudelaire indirect via „Over Duitsland“ kennis kon nemen, schreef [558]- [938]: «Reeds onder de kindvolken troffen we van die ernstige zielen aan, voor wie de Natuur het gezicht was van een godheid, terwijl meer lichtzinnige schepsels zich er pas tijdens hun feesten om bekommerden. De lucht was voor hen een bedwelmende drank, de sterren waren de toortsen bij hun nachtelijke dansen; de planten en de dieren waren niets anders dan kostbare voedingsmiddelen; en de Natuur scheen hun geen rustgevende, prachtige tempel toe maar een vrolijke keuken en kelder.»

De inning (:Natuur-/tempel-/levende-/pilaren) kan er niet van verdacht worden dat hij een bewijsvoering beoogt, omdat dronkenschap een schrijver die dikwijls de wijn geroemd heeft zelfs tot dromerij schijnt aan te zetten, waarbij hij soms populaire thema’s gebruikt [[991]] in Index II (Gedichten)">[[991]]: «Ik weet hoeveel moeite, zweet en zon
Op de brandend hete heuvel,
Nodig zijn om mij te verwekken en me kracht te geven;
Maar ik zal noch ondankbaar zijn noch tonen euvel,

Want ik voel een grote blijdschap als ik
Val in de keel van een door de arbeid versleten man,
En zijn warme borst is een zacht graf
Daar ben ik beter af dan in mijn koude keldergraf.» De analogie (man-/borst-/graf) heeft niets van een bewijsvoering op het biologische vlak. In augustus 1848, schrijft hij Proudhon, een pacifistische anarchist [634]: «Degene die u deze regels schrijft heeft een absoluut vertrouwen in u, evenals veel van zijn vrienden, die u blindelings zouden volgen omdat ze volkomen gerustgesteld zijn door alles wat u aan kennis over de maatschappij bezit.» Vier jaar na de revolutie zegt hij dat hij «apolitiek» is geworden, maar in geestelijk opzicht heeft hij geen enkele diepe verandering ondergaan [618]-[635]. In de loop van het jaar 1852 publiceert hij deze versregels [146]-[[1106]] in Index II (Gedichten)">[[1106]]: «Zeker, ik zal wat mij betreft, tevreden
Deze wereld waar actie niet samen gaat met dromen, verlaten;
Dat ik het zwaard moge gebruiken en dat ik door het zwaard moge vergaan!» In het jaar 1857, wendt hij zich tot de duivel [[1073]] in Index II (Gedichten)">[[1073]]: «Jij die, om de broze mens die lijdt te troosten,
Ons leerde salpeter en zwavel te vermengen,
O Satan, heb medelijden met mijn langdurige ellende!» In februari 1848 verklaart hij [615]«Ik heb net meegevochten met mijn geweer!» maar om er aan toe te voegen: «Maar niet voor de Republiek!» Alles bij elkaar genomen heeft hij dus nauwelijks zijn ideeën over de gevestigde macht veranderd. Het was Plato die hem met de volgende zinnen, waarmee hij een grafrede imiteert, voor die opvatting de bases verschafte [740]: «Dat onze voorgangers opgegroeid zijn onder een goede regering, dat moet gezegd worden: aan haar hebben ze hun goede eigenschappen te danken gehad, zoals de mensen van deze tijd waartoe onze doden behoren. Want toen was het hetzelfde regime als nu, een eliteregering, die ons heden regeert, en die zich nagenoeg altijd, sinds dat verre tijdperk, heeft gehandhaafd. De een noemt haar democratie, de ander noemt haar zoals hij wil; maar in werkelijkheid is het de elite die regeert met instemming van het volk. Koningen hebben we nog altijd: soms is het een titel die ze bij hun geboorte hebben meegekregen, en soms zijn ze er door verkiezingen van in het bezit gekomen…» Baudelaire’s grootvader van moeders kant, Charles Defayis, zou in de Franse troepen hebben gestreden die Engeland tegen de Franse Revolutie had ingezet, waaruit is voortgevloeid dat de moeder van de schrijver aan de overkant van het Kanaal werd geboren, in Saint- Pancras om precies te zijn [591]. Omdat genoemde militair was gesneuveld, ontving de weduwe die hij achter liet van de autoriteiten die hij had gediend, of van hun afgevaardigden maandelijks een paar pond. Zij bracht, weldra met behulp van een plaatselijk dienstmeisje, degene groot wier zoon de dichter zou zijn [591]-[592].

De duffel (levende-/pilaren-/vertrouwde-/blikken), die in andere opzichten lang niet perfect is, heeft recht op vestinggracht 1, omdat de eigenschappen «levende» en «vertrouwde» die daarin beschreven worden, immers wel degelijk horen bij de wezens genaamd «pilaren» en «blikken». Volgens Claude Pichois, was Baudelaire zeer in deze vorm van affectieve warmte, beschouwd als zijnde van de aarde afkomstig, geïnteresseerd, en heeft die zelfs bij het filosoferen over de overeenkomsten een rol gespeeld, in een artiestenmilieu waar men vond dat de maatschappij er een in disharmonie was [612]. Enkele decennia daarvoor, meende Adam Smith dat een dergelijke wanorde geenszins mogelijk was [919]: «De arbeiders willen zoveel mogelijk binnenhalen, de werkgevers zo min mogelijk geven.»

Uitgaand van (mens-/tempel-/Natuur), stellen we voor (mens-/tempel-/God-/Natuur) samen te stellen. Omdat Baudelaire immers zegt dat de natuurlijke wereld een tempel is, gaat het in de relatie “mens-tempel” natuurlijk niet om een door mensenhanden gebouwde tempel. Aangezien we de inhoud van de transplantatie (mens-/tempel-/Natuur) dus niet letterlijk kunnen opvatten, moet de vestinggracht ervan de waarde ü=2 toegekend worden.

Aangaande “een kinderhuid, geuren” dat wil zeggen (E./H) ofwel (kinderhuid./geuren), bereikt de vestinggracht een hoogte van 2 want een huid heeft zelf een geur, en het blijkt nutteloos te zijn om twee andere begrippen bestaande uit F en R te bedenken om de rail te begrijpen. De dichter, daarentegen, geeft ons de ingewikkelde redenering (geuren²-/reukorgaan-/huid-/gezichtsvermogen) terwijl hij daarbij de verwijzing gebruikt die in de voorgaande versregel besloten ligt: «…Antwoorden geuren, kleuren…elkaar.» De fijne geur doet denken aan de triomf, zoals in het verhaal waarin de koningen hun respect, ten opzichte van het kind dat door een ster werd voorgesteld, tonen [143]«Daarna openden ze hun kistjes met kostbaarheden en boden het kind geschenken aan: goud en wierook en mirre.» Gewoonlijk horen deze twee producten alleen bij de weelde van rijke woningen of bij de pracht en praal van beroemde tempels. Aangezien mirre ook in de vorm van tranen over de schors van een boom loopt, was het voor Baudelaire mogelijk zich tot een publiek dat op de middelbare school kennis had gemaakt met Ovidius, te wenden om de link met die beduidenis te leggen [561]-[564]. Het meisje aan wie men beloofd had een aromatische plant te worden spreidde reeds een buitensporige vervoering ten toon [564]: «Van alle kanten word je door de elite van de adel gezocht; de hele Oosterse jeugd dingt naar de eer het bed met je te mogen delen; kies uit al die mannen een echtgenoot, Myrrha, op voorwaarde dat je er één uitsluit. Myrrha begrijpt het heel goed; ze strijdt tegen haar schandelijke liefde en zegt bij zichzelf: "Waar brengt me mijn hartstocht? Waartoe dienen mijn inspanningen? O goden, ouderliefde, heilige ouderrechten, ik smeek u erom, voorkom incest, verzet u tegen de misdaad die ik beraad, als het overigens wel een misdaad is. Maar, zegt men, ouderliefde verbiedt dat soort liefde niet en alle andere dieren zijn vrij om te paren met wie ze willen; het is totaal geen schande voor een vaars dat hij het zware gewicht van zijn vader op zijn rug voelt; het paard maakt zijn dochter tot zijn echtgenote; de bok bevrucht de geiten die hij verwekt heeft en de vogel brengt op zijn beurt een bevruchting tot stand middels het zaad waaruit hijzelf is voortgekomen. Gelukkig zijn degenen die dat voorrecht genieten! Scrupules van de mens hebben het opstellen van gemene wetten met zich mee gebracht en wat de natuur toestaat, wordt door jaloerse opvattingen verboden. Toch verzekert men dat er volken zijn waar de moeder een verhouding heeft met haar zoon, de dochter met haar vader, en waar tussen ouders en kinderen niet alleen tederheid maar ook liefdesdrift bestaat. Wat ben ik droevig dat ik niet één van hen ben! Het toeval dat mij deze plaats als vaderland heeft gegeven heeft mij tot slachtoffer gemaakt."»

Bij de rail “in de herfst gaat de boom droevig in de rouw” treffen we in de opsomming (herfst-/boom-/droevig-/rouw) moeiteloos een vormbare relatie aan. Baudelaire bedient zich van analogieën door naar de plantenwereld te verwijzen, maar vermijdt een overdreven stijl door de scherpe toon van zijn gedichten [[1075]] in Index II (Gedichten)">[[1075]]: «Op hun grote muren verhaalden de oude abdijen
Van de heilige Waarheid in schilderijen,
Waarvan de uitstraling de vrome zielen verwarmend,
De kille strengheid enigszins wegnam.

In die tijden waarin het zaad van Christus tot bloei kwam,
Verheerlijkte menig beroemde monnik, nu bijna in vergetelheid geraakt,
Het kerkhof als onderwerp van meditatie nemend,
Met eenvoud de Dood.»

De schrijver verschaft ons de transplantatie (regent-/ogen-/ luiheid), hetgeen een samenvatting is van (grond-/regent-/ogen-/luiheid) oftewel “zoals op de grond de regen neervalt, valt over de ogen de luiheid”, in de volgende versregels [[985]] in Index II (Gedichten)">[[985]]: «In dat heerlijk geurende land door de zon gestreeld,
Heb ik in een van groen-gouden boombladeren
En palmtakken gemaakt prieel, waarvan de luiheid op de ogen neerdaalt,
Met een uiterst charmante Europese dame kennisgemaakt.» De volgorde, van boven naar beneden, is overzichtelijker dan die in (symbolen-/ gadeslaan-/blikken), maar het blijft om slechts twee graderingen gaan, waardoor een sluippoort 1 van de vormbare duffel (’regent-/ogen-/luiheid) gerechtvaardigd is. Er is een gedeelte, het laatste, waarin hij over de Afrikanen spreekt: «Haar gelaatstint is bleek, maar warm; de donkere tovenares
Heeft edele trekken in haar hals;
Groot en slank, als een jagerin zich voortbewegend,
Is haar glimlach kalm en hebben haar ogen een stoutmoedige glans.

Als u zich, Mevrouw, naar het echte land der glorie zou begeven,
Naar de oevers van de Seine of de groene Loirestromen,
Schoonheid passend in de omlijsting van oude kastelen

Zou u, op één van die beschutte plekken,
Doen ontstaan een duizendtal sonnetten in het hart van de poëten
Die door uw grote ogen meer onderdanigheid dan uw kleurlingen zouden betonen.» De reis naar het gebied van de Indische Oceaan heeft maar heel kort geduurd voor de toekomstige schrijver, maar éénmaal terug heeft hij liefde opgevat voor een kleurlinge. Hij verafschuwt zijn schoonvader, een hoge officier, net in een tijd dat Algerije het onderwerp vormt van de koloniale kwestie. Baudelaire schrijft over de schilder die een jaar daarvoor het doek „de Gevangenneming van de bende van Abd el-Kader“ had gepresenteerd [701]: «De heer Horace Vernet is een militair die aan schilderkunst doet. -Ik haat die onder het tromgeroffel geïmproviseerde kunst, die in galop gesauste schilderijen, die schilderingen die door geweerschoten tot stand komen, zoals ik het leger haat, de strijdkrachten, en alles wat aan vurige wapens op een vreedzame plaats rondslingert.» Tijdens de nominatie van Bugeaud tot Hoofd Gouverneur, net voordat deze zich inscheepte voor Algiers, zei Victor Hugo tegen hem [461]: «…ik geloof dat het nieuwe bezit dat we veroverd hebben een gelukkig en groot iets is. Het is de beschaving die het van de barbarij wint. Het is de ontmoeting tussen een ontwikkeld en een onwetend volk. Wij zijn de Grieken van de wereld; het is aan ons de wereld een nieuwe dimensie te geven. We vervullen onze opdracht, ik kan het alleen maar toejuichen.» Tocqueville stelt een strategie voor [955]-[956]-[957]: «Het zal ons slechts lukken de macht van Abd el-Kader te breken, als we de positie van de stammen die hem steunen zo onmogelijk maken, dat ze hem laten vallen.»

Anderzijds zien we dat «De Natuur is een tempel…» zowel een sierlijke als vormbare stijlfiguur is. En (4-/2-/2) tenslotte, wat staat voor “4=2+2” bestaat uit een abrupte maar niet harde parallel. We merken hierbij terloops op dat de stadsmuur van deze reeks (4-/2-/2) niet aan een waardebepaling van 2 kan ontkomen, omdat dit bij gelijkheid immers altijd het geval is. Evenzo wordt de vestinggracht ervan vastgesteld op 2 wegens de overzichtelijke rangschikking van de getallen. De harde confrontatie (,levende-/pilaren) lijkt zeer gebrekkig vergeleken bij «De Natuur is een tempel waar levende pilaren…», want zowel het plectrum als het dubbele driedelige aspect ontbreekt, zodat (’levende./pilaren) aannemelijker is. Laten we nu eens een blik werpen op de versregels [[1055]] in Index II (Gedichten)">[[1055]]: «…De vochtige zonnen
Van die mistige luchten
Hebben voor mijn ziel
De zo mysterieuze bekoorlijkheid
Van jouw verraderlijke ogen,
Die door hun tranen heen schitteren.» De dichter beschrijft een vochtige blik, die moeilijk te interpreteren is, want er spreekt noch bitterheid noch vreugde uit. Wanneer de oogbol omgeven door vocht, zoals de zon in de mist, wordt voorgesteld, gebruikt de parallel slechts twee niveaus voor elke kant. Als er al een bepaald verband is tussen het gezegde «verraderlijke ogen» en “wierook-bedorven”, geen van beide teksten biedt de mogelijkheid aan een intermediair stadium tussen «bedorven» of «verraderlijke» en “onschuldige” te denken, zodat ons slechts rest (’ogen./verraderlijke) en (’wierook./bedorven) neer te schrijven om ÿ=1 te billijken.

Aangezien een kanteel met een hogere waarde dan 1 veroorzaakt wordt doordat er weinig samenhang tussen de termen is, zoals het geval is met de oorspronkelijke sporen «verwarde» en «symbolen», is een hechter grammaticaal verband voldoende om een kanteel van 1 te verkrijgen.

De alles met elkaar samensmedende beelden van de frisheid hebben betrekking op de bijbelwoorden [125]: «Dan zal een wolf zich neerleggen naast een lam, een panter vlijt zich bij een bokje neer…» Virgilius bedient zich van soortgelijke woorden [965]: «…de kudden zijn niet bevreesd voor de grote leeuwen…» Baudelaire, die zich af en toe sarcastisch toont met betrekking tot die wat al te optimistische dromen over goede verstandhoudingen, vraagt de Nazareeër of hij door het geweld weg te nemen geen vergissing begaan heeft [146]-[151]-[[1105]] in Index II (Gedichten)">[[1105]]: «Heeft de wroeging geen dieper gat in je zij
Geboord dan de lans?» Dat vormt de transplantatie (wroeging-/zij-/lans) die begrijpelijker gemaakt wordt door (ziel-/wroeging-/zij-/lans).

Onze geest voelt aan dat de nacht en de aarde, door het duister, nauw met elkaar verbonden zijn, maar bij nader inzien, bestaat er ook verband tussen de mensheid en de aarde [381]. De ontbering van de zon is voor ons een gelegenheid om over die terneergeslagenheid te mediteren [[1122]] in Index II (Gedichten)">[[1122]]: «Wanneer de lage, zware hemel als een dekstel drukt
Op de klagende geest die ten prooi aan langdurige verveling is,
En hij vanaf de horizon de ganse aardbol omarmend
Ons een zwarte dag bezorgt triester dan de duisternis;

Wanneer de aarde een vochtig gevangenishok wordt,
Waar de Hoop wegvliegt, als een vleermuis
Beschroomd tegen de muren vladderend,
En z’n kop tegen verrotte plafonds martelt;

Wanneer de stralen van het onmetelijk grote regengordijn
Als de tralies van een enorme gevangenis zijn,
En een stom volk van afschuwelijke spinnen
In onze hersens zijn draden komt spannen diep van binnen,

Beginnen plotseling nijdig klokken te luiden
En sturen als dolende, staatloze geesten
Die koppig beginnen te schreien,
Een weerzinwekkend gebrul de lucht in.

-En oude lijkwagens, zonder trommel noch muziek,
Komen langzaam in mijn geest voorbij; en, terwijl de Hoop
Huilt als een overwonnene, plant de despotische Angst
Op mijn gebogen schedel zijn zwarte vlag.» Het gevoel dat uit dit gedicht van Baudelaire spreekt lijkt veel op dat wat overheerst bij het luisteren naar de ¨Fantastische Symfonie¨.

De duizenden relaties die zich onder de beeldspraken in „Samenspel“ bevinden en die gedurende anderhalve eeuw bestudeerd zijn, bezitten een kern, naar de wil van de schrijver zoals die in oorsprong was. Baudelaire suggereert graag dat we bij onze eenvoudige handelingen door een symbool bekeken worden, en datzelfde idee gebruikt hij soms bij een politieke strijd. Bijna zonder dat we het merken zijn speelkaarten door legendes historisch beladen, want Pallas Athene is de welbekende ruiten dame, terwijl La Hire, deel uitmakend van de naaste omgeving van Jeanne d'Arc, zijn persoonlijkheid aan harten boer afstaat [168]-[169]-[503]-[[1120]] in Index II (Gedichten)">[[1120]]: «De grote kerkklok jammert, en het rokende houtblok
Begeleidt sissend de krakende kamerklok,
Terwijl in één en hetzelfde spel vol vieze luchten,

Fatale erfenis van een oude waterzuchtige,
De mooie harten boer en de ruiten dame
Als twee samenzweerders over hun voorbije liefdes praten.»

De gelovige mag dan geobserveerd worden door de verschillende facetten van deze wereld, omgekeerd ziet de mens de werkelijkheid op duizenden verschillende manieren, zoals de Heilige Augustinus zegt [49]: «Zien is, inderdaad, de eigenlijke taak van de ogen. Maar we gebruiken dat woord, zelfs met betrekking tot de andere zintuigen, als we ze inzetten bij het verkennen van dingen. We zeggen niet: "Luister eens hoe dat fonkelt", noch: "Ruik eens hoe dat glanst", noch: "Proef eens hoe dat straalt », noch "Voel eens hoe dat schittert". Nee, het woord ‘’zien‘’ is geschikt om al deze indrukken te verwoorden. En we zeggen zelfs niet alleen: "Kijk eens wat een licht!" (hetgeen alleen de ogen kunnen doen), maar ook: "Kijk eens wat een geluid, kijk eens wat een reuk, kijk eens wat een smaak, kijk eens wat hard!" Daarom wordt elke ervaring van de zintuigen, zoals ik zei, sensualiteit van de ogen genoemd: deze rol van het gezichtsvermogen, die voornamelijk voor de ogen gereserveerd is, wordt namelijk door analogie ook door de andere zintuigen, als ze een bepaald voorwerp verkennen, vervuld.»

Het lijkt wel of de beeldspraken in het gedicht zo gerangschikt zijn dat ze een verhaal vormen. Nadat de edelmoedigheid van de frisse geur is ervaren, is het moment gekomen om de bedwelming van ons zondige binnenste te tonen. Omgekeerd keert de Heilige Augustinus van zijn jeugdzonden weer bij God terug [46]: «Laat heb ik je liefgehad, o Schoonheid zo oud en zo nieuw, laat heb ik je liefgehad! Maar wat zal ik verder zeggen? Je bevond je binnenin mij, en ik bevond me buiten mijzelf! En daar buiten zocht ik je; in mijn lelijkheid, stortte ik mij op de sierlijkheid van je schepsels. Je was bij me en ik was niet bij jou, bezig ver bij jou vandaan met die dingen die niet zouden bestaan, als ze niet in jou waren. Je hebt me geroepen, en je schreeuw heeft mijn doofheid weggenomen; je hebt geschitterd, en je glans heeft mijn blindheid verjaagd; je hebt je welriekende geur verspreid, ik heb hem opgesnoven en nu verlang ik naar jou; ik heb je geproefd en ik heb honger naar jou, dorst naar jou; je hebt me aangeraakt, en ik brand van liefde voor de vrede die je schenkt.» Maar het blijkt zo moeilijk te zijn niet weer in de oude fouten terug te vallen dat de schrijver uit de Oudheid niet kan nalaten een pijnlijke vraag te stellen [47]: «Is het leven van de mens op aarde dan nooit iets anders dan een voortdurende "verzoeking"?»

Stel dat een kind een strook land in gedachten heeft; men leert hem dat als er bomen op geplant zijn, het een bos is; dat als er gras op groeit het om een weiland gaat; dat als er gewassen op staan, het terrein een akker heet. Voor elke kleine verandering wordt het leerproces herhaald. Het is maar heel zelden dat we kunnen zeggen hoe groot de bijdrage van een schrijver is geweest aan zo’n weidverbreide regel. Wat „Samenspel“ betreft, loont het meer om de, eventueel beschikbare, lectuur die Baudelaire ter voorbereiding op zijn werk heeft doorgenomen te bestuderen, omdat die het resultaat zijn van net zo’n gedegen onderzoek van de tekst als dat van het publiek. De Heilige Augustinus geeft toe dat de verleiding van het vlees groot is [48]: «U hebt elke onwettige, vleselijke gemeenschap verboden, en, betreffende het huwelijk heeft u, hoewel het daar toegestaan is, laten zien dat er een gelukstoestand bestaat die daarboven verheven is. En dankzij hetgeen u mij geschonken hebt, heb ik dat bestaan gekozen zelfs voordat ik de dienaar van uw sacrament werd. Maar ze leven nog in mijn herinnering -waarover ik zo lang heb gepraat- die beelden van dat plezier: mijn oude gewoontes hebben die er vastgelegd. Ze komen te voorschijn en zijn uitwisbaar zolang ik alert ben; maar als het gedurende mijn slaap is, ondervind ik daardoor niet alleen plezier, maar sta ik er ook helemaal achter, en lijkt het of de daad zich werkelijk voltrekt. Ze hebben, hoewel ze irreëel zijn, zo’n invloed op mijn ziel, op mijn lichaam, dat deze schijnbeelden van mijn slaap verkrijgen, wat de werkelijkheid niet van me verkrijgt als ik wakker ben. Ben ik op dat moment dan niet mezelf, Here God?»

In die diepe eenheid kunnen we zowel God als Satan aantreffen [[1028]] in Index II (Gedichten)">[[1028]]: «Rusteloos blijft de Duivel in mijn buurt;
Hij zwemt om me heen als ontastbare lucht;
Ik adem hem in en voel dat hij mijn long in vlam zet,
En hem vult met een eeuwig, schuldig verlangen.

Soms neemt hij, mijn grote liefde voor de Kunst kennend,
De vorm aan van een hoogst verleidelijke vrouw,
En, onder de valse voorwendsels van een bedrieger,
Laat hij mijn lippen gewend raken aan afschuwwekkende toverdranken.

Zo brengt hij me, ver van Gods blik,
Hijgend en gebroken van vermoeidheid, midden in
De eindeloze, verlaten vlaktes der Verveling,

En vult mijn totaal verwarde blik
Met vuile kleren, open wonden,
En de wrede machine der Vernietiging.»

Wat de combinaties (tempel./woorden), (tempel./symbolen), (woorden./symbolen) aangaat, deze vormen geenszins een onoverzichtelijke mengeling. De Heilige Augustinus beschreef het herinneringsvermogen als volgt [45]: «Groot, o mijn God, is die capaciteit van ons geheugen; o ja! zeer groot! Het is een onmetelijk, oneindig groot heiligdom. Wie heeft er ooit de bodem al van bereikt? Toch is het slechts een vermogen van mijn verstand, horend bij mijn karakter: maar ik ben niet in staat volkomen te begrijpen wat ik ben.» 128

Men zegt dat de kunstenaar door de sluwe toename van zijn capaciteiten in staat is een groot aantal verschillende thema’s te beheersen [[1116]] in Index II (Gedichten)">[[1116]]: «Ik heb meer herinneringen dan wanneer ik duizend jaren oud was.

Een enorme ladenkast vol met paperassen,
Dichtregels, tedere briefjes, dagvaardingen, liefdesverhalen,
Met opgerold in kwitanties, dikke lokken haren,
Verbergt minder geheimen dan mijn droeve hersens…Ik ben een oud kamertje vol verwelkte rozen,
Waar tal van ouderwetse voorwerpen verpozen,
Waar uit bleke Bouchers en klaaglijke pastellen
De geuren van een oud flesje parfum zonder flacon opwellen.»

Maar de kunst komt op de tweede plaats, zoveel profijt trekt hij van het in stukken verdelen van de mentale zones die het verstand onderscheidt [[1086]] in Index II (Gedichten)">[[1086]]: «Soms word ik als een zee door de muziek gegrepen…Onder een dak van mist of bij een zuiver blauwe lucht,
Wordt het zeil door mij gehesen…Die goede wind, de storm en zijn krampen

…Wiegen mij heen en weer en soms de rust, grote spiegel
Van mijn onlust!»

Bomen kunnen, als levende pilaren, gelijk een tempel een ruimte afsluiten, zoals een kerk iets van een plotseling opdoemende open plek in het bos heeft. Schilders hebben belangrijke scènes, vaak omgeven door wouden of rotsen afgebeeld [[1090]] in Index II (Gedichten)">[[1090]]: «…Leonardo da Vinci, diepe spiegel met veel somberheid,
Waar met zachte glimlach, engelen vol bekoorlijkheid
Heel geheimzinnig, uit de schaduw te voorschijn komen
Van gletsjers en dennebomen waardoor hun land wordt omheind…»

Daar de dichter der overeenkomsten in een tijd leefde waarin men dit verschijnsel nog niet goed begreep, kan het zijn dat hij over de denkbeelden die Balzac uiteenzette nagedacht heeft [58]: «Het dier vormt een principe volgens welke het zijn uiterlijk, of, om precies te zijn, de verschillende gedaantes van zijn uiterlijk, aanpast aan de omgeving waarin hij zich moet ontwikkelen. De Diersoorten zijn het gevolg van die verschillen. De eer van het bekendmaken en het verdedigen van dat systeem, overigens in harmonie met de ideeën die wij ons van de goddelijke macht maken, komt voor altijd toe aan Geoffroy Saint-Hilaire, die Cuvier op dat onderdeel der hoge wetenschap heeft verslagen, en wiens overwinning is geprezen in het laatste artikel dat de grote Goethe heeft geschreven. Ik zag, doordrongen van dit systeem lange tijd voordat het deze discussies heeft veroorzaakt, dat de Maatschappij, in dit opzicht, op de Natuur leek. Maakt de Maatschappij van de mens alnaargelang de omgeving waar hij zich ontplooit, niet evenzoveel verschillende mensen als er diersoorten zijn? De verschillen tussen een soldaat, arbeider, administrateur, advocaat, luiwammes, geleerde, staatsman, winkelier, zeeman, dichter, arme, priester, zijn, hoewel moeilijker vast te stellen, even groot als die tussen de wolf, leeuw, ezel, kraai, haai, zeehond, het schaap, enz. Er hebben, en er zullen ten allen tijde, dus Sociale Soorten bestaan zoals er Diersoorten zijn.»

In de nieuwe tekst proberen we een logische redenering te geven, terwijl voor de andere enkel diverse, op elkaar lijkende ervaringen van de schepper van het boek en het publiek, ter ondersteuning van de inhoud dienen [[1040]] in Index II (Gedichten)">[[1040]]: «Daar suist rond de bedwelmende herinnering
In de onthutste lucht; de ogen worden gesloten; de duizeling
Maakt zich meester van de ziel en duwt haar met twee handen tegelijk voort…»

Net als Baudelaire later, schrijft Plinus, die de overeenkomsten vanuit een heel ruim standpunt zag [779]: «…de verschillen en de overeenkomsten tussen de dingen, die de Grieken antipathie en sympathie noemden…»

Integendeel, het beeld van de natuurlijke tempel suggereert zienswijzen die boven een rigoureuze manier van denken uitstijgen. Achilles borduurt op een soortgelijk thema voort in de volgende aanroeping [448]: «Sire Zeus, god van Dodona en de Pelasgen, verre god! jij die heerst over Dodona, de onbarmhartige, in het land dat bewoond wordt door de Selloi, je afgevaardigden die nooit hun voeten wassen, die op de grond slapen! Je hebt al eens naar mijn gebed geluisterd, je hebt me eer bewezen…» 130

We nemen «vertrouwde» als uitgangspunt om te kijken wat het in de dieren is dat gadeslaat door middel van de symbolische wereld der wouden, en het zal ons wel lukken om de steun van enkele regels te vinden, omdat de auteur er immers heel veel heeft geschreven [[1017]] in Index II (Gedichten)">[[1017]]: «Het is van deze plaats de vertrouwde geest;
Hij oordeelt, inspireert, leidt
Alle dingen in zijn rijk;
Misschien is hij god, is hij fee?

Als mijn ogen zich gedwee tot die,
Door mij beminde kat als aangetrokken,
Door een magneet richten,
En ik dan in mijzelf tuur,

Zie ik verbaasd
Van zijn bleke pupillen het vuur,
Helle toortsen, levende opalen,
Die mij met vaste blik gadeslaan.»

Maar zelfs in dat geval, zou het publiek geaccepteerd hebben dat het door mensen opgevatte idee getuigt van dingen die, hun mogelijkheden te boven gaand, in staat zijn [[1080]] in Index II (Gedichten)">[[1080]]: «Op een avond met alom mystieke roze-blauwe kleuren…» met hun aanwezigheid verwondering te wekken.

In plaats van hobo’s kunnen we in het geluid en het ritme van de eerste terzine even goed menen het carillon te horen, en dan uitkomen bij een bedorven persoon [[1024]] in Index II (Gedichten)">[[1024]]: «Gezegend de klok begenadigd met een stemgeluid vol kracht
Die, ondanks haar ouderdom, energiek en gezond,
Trouw haar godsdienstige roep uit…

In mìjn ziel zit een barst…»

Het duister kan betrekking hebben op lange uren arbeid of angst, maar eveneens op feesten waarop mensen vuren aansteken, en vooral op het hemelgewelf dat door Homerus verheerlijkt wordt [444]: «Waarom dwaalt u zo, van schip tot schip en in het kamp, alleen midden in de heilige nacht rond?» In 1835-36 had Baudelaire veelvuldig te maken met het Griekse heldendicht omdat de leraar in kwestie de 27 e augustus door zijn superieuren immers werd verweten «dat de Griekse les het hele jaar uit niets anders bestond dan uit Homerus» [595].

Niet zozeer in staat hoog en laag met elkaar te verbinden, is de echo, eerst in de bergen of de wouden, als medium, toch van invloed geweest op de architectuur, zoals Plinius schrijft [777]: «Ook in Cyzica, heel dichtbij de poort die de "Poort van Thracië" genoemd wordt, vangen zeven torens de tegen hun muren ketsende woorden op en vermeerderen ze. De Grieken noemden dit wonder echo. Dit verschijnsel ontstaat door de natuur, meestal in omsloten valleien; hier is het toeval; in Olympia, is het het menselijk vernuft dat het heeft aangebracht in de galerij die men de naam "heptaphone" heeft gegeven, omdat hij zeven maal hetzelfde geluid weerkaatst.»

Samenspel bestaat niet alleen op stichtelijk gebied [[1088]] in Index II (Gedichten)">[[1088]]: «Door je geur naar een behaaglijk warm oord gebracht,
Zie ik een haven vol zeil en mast
Nog geheel vermoeid door de golven der zee,

Terwijl de geur der groene tamarinden,
Waarmee de lucht wordt vervuld en waardoor mijn neusholte zwelt,
Zich in mijn binnenste met het zingen der zeelieden vermengt.»

Omdat het al snel een zware opgave wordt om de gedachtegang van Baudelaire weer te geven als we daarvoor het heden als uitgangspunt nemen, zijn we af en toe geneigd om van de dubbelzinnigheid van het sonnet gebruik te maken om de houding van de schepper van het boek te simplificeren door hem te vergelijken met een figuur van Balzac aldus omschreven [86]: «Die man, wiens grootste vermaak het was om anderen de regels en principes die hijzelf aan zijn laars lapte op te leggen, sliep ’s avonds in na de uitroep "misschien!"»

Nergens in de tekst worden de bomen met nadruk genoemd, daarom valt het enigszins te verdedigen als hun aanwezigheid ontkend wordt. We beschikken enkel over de herinnering die de schepper van het boek aan zijn cultuur heeft overgehouden en waardoor hij het bos spontaan associeert met alles wat menselijk is, om tegen dat oordeel in te gaan. Op dezelfde wijze beschrijft Hesiodus twee strijders [436]: «Net als wanneer vanaf de hoge top van een grote berg rotsblokken op elkaar vallend naar beneden storten, hoge, langharige eiken bij honderden tegelijk neerslaan, dennen en populieren met dikke wortels bij honderden tegelijk afbreken, en zelf hard tot op de vlakte naar beneden rollen; zo stortten ze zich, hard schreeuwend op elkaar…»

Het schokte Plinus totaal niet wanneer men aan dingen een menselijk karakter toeschreef [776]: «Er zijn strenge kleuren, maar ook uitbundige.»

De parallellen “echo’s-kleuren” en “vermengen-antwoorden” staan pas vast als de moeilijkheid in de passage «…In een duistere en diepe eenheid,
Weids als de nacht en als de dag…» uit de weg is geruimd. Dankzij het tussendeel wordt gesuggereerd dat het gesprek der voorwerpen zo vaag is, dat de indruk van rare verzinsels is voorkomen. Philostratus beschreef op de volgende manier een schilderij [576]: «Daar zie je de Waarheid gekleed in een witte jurk; daar bevinden zich ook de deuren die toegang geven tot de dromen. Want om het orakel te raadplegen, moet men slapen. De Droom zelf wordt voorgesteld met een gezicht waaruit een rustig vertrouwen spreekt; hij draagt een witte jurk over een zwarte heen; de nacht en de dag behoren hem namelijk beide toe.»

We brengen opnieuw de impressie van mengeling ontstaan rondom 1857 door “kleuren- Antwoorden” tot stand, terwijl we daarbij proberen ons niet onbewust het hele publiek als mensen die allemaal bezeten zijn van kunst voor te stellen. Volgens Heine hebben de esthetische kwaliteiten hun verwantschap die zich doet gelden als de omgeving de innerlijke gevoeligheid beïnvloedt, aan één en hetzelfde principe te danken [430]: «Geluiden en woorden, kleuren en vormen, vooral wat zichtbaar is, zijn echter slechts symbolen van het denkbeeld, symbolen die ontstaan in de geest van de kunstenaar wanneer hij bezield is door de heilige geest der wereld…Ik hecht er vooral het hoogste belang aan dat het symbool, de geheime betekenis ervan niet in aanmerking genomen, bovendien de zintuigen aan zijn persoonlijke charme onderwerpt…is de kunstenaar altijd volkomen vrij in de keus en de schikking van zijn geheimnisvolle bloemen?» De woorden «échos», «confondent», «couleurs», «répondent» (echo’s, vermengen, kleuren, antwoorden) hebben een aspect dat rond van vorm is, zonder dat we weten, zo ingewikkeld is het om dat te bepalen, waardoor de keus van deze combinatie wordt geleid. Het beeld van de cirkel ontstaat in tegenwoordigheid van iets vrouwelijks, maar doet ook denken aan dat grote oog dat de zon is. Het verlicht, bemint, bestuurt, bewaakt de stervelingen als een god. De gouden kleur ervan midden op de dag, de bloedrode of koperen kleur bij zonsop- of zonsondergang, weerspiegelen de aardse goederen, zoals anderzijds het bedrieglijke zilver van de ster die de slaapwandelaar gewoonlijk aanschouwt. Elke soort verlichting vult zijn buurman aan om de verandering te benadrukken van het dagelijkse levensritme, waarop de instrumenten die voor het tijdsignaal moeten zorgen, zoals gongen of de slingers van een klok, gebaseerd zijn.

Mocht het in een dichter opkomen een bewijsvoering te willen leveren, dan moeten we ons afvragen hoe het publiek dat opvat. Wat Baudelaire aangaat, hij had, zijn nieuwsgierigheid ten spijt, die pretentie niet, omdat hij er zich van bewust was dat hij, om op het vlak der begrippen te vorderen zonder daarover het overzicht te verliezen, slechts over een deel van de benodigde toepassingsmogelijkheden beschikte. Hoogbegaafd als hij was, was hij enkel bereid een omvangrijke intellectuele arbeid te verrichten om vorderingen te maken op het gebied der letteren, en zelfs op dat punt hadden de opvoedkundige gewoontes van die tijd een zekere verzadiging tot gevolg [[1124]] in Index II (Gedichten)">[[1124]]: «Allen baardeloos in die tijd, sleepten wij,
Gehurkt op de oude, eiken banken,
Gladder en glimmender dan de schakels van een ketting,
Dag na dag gepolijst door de huid van een mens, droef,
En gebogen onder de vierkante hemel der eenzaamheid,
Waar het kind, tien jaar lang, de zure melk der studie proeft, -onze verveling voort.»

In een gesprek, wisselen de stemmen elkaar, voor korte of langere tijd, af, zoals hier het geval is met de vele echo’s. Dat idee houdt de suggestie in dat de dingen die onze waarneming bereiken niet scherp van elkaar te onderscheiden zijn. De komma aan het eind van de vijfde regel, bij de interpunctie daterend uit 1857, benadrukt deze toelichting waar het eind van het kwatrijn uit bestaat, door middel van het begin ervan, maar hij ontneemt tevens een impressie van doorstroming verschaft door «confondent
Dans» (vermengen-In), daar waar de regels 5 en 6 elkaar opvolgen. Die begrippen en klankeffecten gaven de dichter heel wat stof tot nadenken. Plotinus zei [787]: «…iedereen wil intelligent zijn en beroemt zich erop het te zijn; het bewijs, zijn de gevoelens, die ernaar streven kennis te worden…» Helaas, wat we aan de ene kant winnen, verliezen we aan de andere. Germaine de Staël schreef vanuit haar verbanningsoord [932]: «…het mooie doet ons denken aan een onsterfelijk en goddelijk bestaan: herinnering en spijt leven tegelijkertijd in ons hart.» Voor het minste of geringste gevoel dat ons schoonheid kan schenken zoeken we een reden op. De verwarring neemt toe door het model dat, bij de verwezenlijking van onze meest tere gevoelens, over de inspiratie van het samenspel, vormen, kleuren, geuren en geluiden heerst [[997]] in Index II (Gedichten)">[[997]]: «Zoals het azuur der woestijnen en het sombere zand,
Beide ongevoelig voor het menselijk lijden,
Verandert ze als de lange lijnen van zware zeegolven,
Onverschillig van gestalte…En in die vreemde, symbolische natuur
Waar beide zijn: de ongeschonden engel en de sfinx uit de oudheid,

Waar niets anders is dan licht, diamanten, staal en goud,
Schittert voor altijd, als een nutteloze ster,
De kille majesteit van de onvruchtbare vrouw.»

Echo’s en kleuren verhouden zich niet trapsgewijs tot elkaar. De amateur moet, als hij de wens laat varen om de tekst naar eigen inzien te manipuleren, erkennen dat hij de gehoopte indeling niet aantreft. In plaats van een ongefundeerde rangschikking te verzinnen, kan men beter door middel van historisch onderzoek een licht op het werk werpen. In de poëzie van Baudelaire ontdekken we dan een voorliefde voor herhaling, zoals we die ook van gezangen kennen, een gebruikelijk onderdeel dat aan de echo doet denken [414]-[587].

De echo kan als een geschikt symbool van de analogieën beschouwd worden, omdat dit fenomeen ook uit een herhaling bestaat, en de auteur compliceert dit idee door de laatste regels, waarin, met betrekking tot overeenkomsten, een ongerustheid wordt gesignaleerd die veel weg heeft van die Edgar Allan Poe kenbaar had gemaakt toen hij het volgens Baudelaire had over [681]: «…de hallucinatie, die eerst plaats voor twijfel laat, al gauw overtuigd en redenerend als een boek is…de mens zo in de war dat hij zijn pijn uit door gelach.» Overvloed brengt geen enkele oplossing [[1089]] in Index II (Gedichten)">[[1089]]: «Rubens, rivier der vergetelheid, tuin der luiheid,
Hoofdkussen van frisse huid waar men niet liefhebben kan,
Maar waar het leven toestroomt en voortdurend beweegt,
Zoals de lucht in de hemel en de zee in de zee…»

Als producten die bestaan uit zeer geringe, zwevende deeltjes, en die frivole bezigheden in de hand werken, bezitten deze van de rechte weg afgedwaalde parfums toch de goede eigenschap dat ze het gevoel voor schoonheid verhogen. Deze weekmakende vloeistoffen, die op de overwinning volgen, zetten aan tot sensuele vermaken, die door een behoefte aan compensatie in een uitbarsting van geweld veranderen. Tacitus veroordeelt die slappe houding [950]: «Steeds was het de woede der goden, steeds was het de razernij der mensen, steeds was het de behoefte aan misdadigheid, die hen tot onenigheid dreef.»

De relatie “oneindige-uitbreiding” aan het einde van het sonnet vormt een stimulans, alsof Baudelaire, op het moment dat de christelijke visie op de wereld dreigt te verdwijnen, ons aan de ambitieuze theorie die aan het begin in de kwatrijnen wordt vermeld, wilde herinneren. Om te voorkomen dat een stoutmoedig idee ten overstaan van het kluwen van goed en kwaad niet stand houdt, beval Plotinus aan meer te mediteren [787]: «Als we het zijn en het leven verachten, getuigen we tegen onszelf, en tegen onze eigen gevoelens; en als we afkerig zijn van het met de dood verweven leven, dan is het door elkaar halen van die twee weerzinwekkend, en niet het echte leven.)

Het hemelse oneindige zou, om onduidelijke redenen, de bedorven geuren binnen kunnen dringen. Jacques de Voragine roemde bijvoorbeeld de wonderbaarlijke geur van het lijk van de apostel Marcus [969]: «…Venetiaanse koopmannen, die naar Alexandrië waren gekomen, waren er, na veel smekingen en beloftes, in geslaagd de twee priesters die het lichaam bewaakten over te halen het door hen te laten meenemen en naar Venetië te brengen. Maar toen het lichaam uit het graf werd getild, verspreidde zich zo’n geur over Alexandrië dat alle mensen zich afvroegen waar die geurige zachtheid vandaan kwam.» Reeds vanaf het tijdperk van Baudelaire, voerde menig persoon die meer wou weten over het reukorgaan experimenten uit, en Louis Ménard, die de auteur wel haschisch heeft geleverd, verenigde het wetenschappelijk belang met godsdienstige aspecten [257]-[588]- [589]-[860]. Luttele jaren daarvoor, beschreef Germaine de Staël als volgt de opwinding die door een verontrustende gedachte teweeggebracht werd [935]: «Het intellectuele idealisme maakt van de wil, die uit de ziel bestaat, het middelpunt van alles: het principe van het fysieke idealisme is het leven. De mens slaagt er zowel door de chemische wetenschap als door de redenering in op het hoogste niveau een analyse uit te voeren; maar het leven ontsnapt hem door de chemie, zoals het gevoel hem ontsnapt door de redenering.» De smaakstoffen die in het laboratorium gemaakt worden zullen die discussie weer doen oplaaien, maar de beeldspraken die kenmerkend zijn voor het dagelijks leven zijn veel prozaïscher, getuige de woorden van jongelui in een boek van Murger [257]-[261]-[412]-[413]-[545]: «…vrouwen zijn bloemen, je moet hun te drinken geven. Laten we hun te drinken geven! Ober! ober!»

De auteur van „Samenspel“ loopt het gevaar van zo’n vergissing niet, omdat hij zich vanaf het begin aan dichtkunst overgeeft. Toch schijnt men soms om harmonie goed te kunnen doorzien en interpreteren diep te moeten graven. Plato heeft geprobeerd dit te onderzoeken door te mediteren over Heraclitus’ opvatting van het muzikale akkoord [726]: «Eenheid, zei hij…"ontstaat doordat die zich afzet tegen zichzelf…"» Baudelaire stelt zich voor dat de schoonheid van het geluid voortduurt [[1050]] in Index II (Gedichten)">[[1050]]: «De viool trilt als een droevig hart…De herinnering aan jou glanst in mij als een monstrans!»

De uitbreiding van heerlijke geuren die zich verspreiden kan vergeleken worden met harmonieën die ons de adem benemen, of met sieraden die onze blik gevangenhouden. Ze tonen de begaafdheid aan van degenen die al dat moois ontwerpen, zo gekoesterd door Baudelaire, maar tevens barst een pronkerige triomf los waar oproer het gevolg van is. Plinius, die het beste met de Staat voorheeft, verbant daarom alle luxe [774]: «De misdaad die de mensheid het meeste heeft geschaad, is begaan door degene die het eerst goud aan zijn vingers droeg…»

De dichter wil, in het sonnet, laten zien hoe het goede het kwade verbergt, door de aandacht van zachte naar andere geuren te leiden. Baudelaire merkt dat Edgar Allen Poe zich om dezelfde waarheid bekommert [683]: «In de mens, zegt hij, schuilt een mysterieuze kracht waar de moderne filosofie geen rekening mee wil houden; en toch zullen, zonder deze onvermelde kracht, zonder deze hoogstbelangrijke karaktertrek, een massa menselijke handelingen onuitgelegd, onverklaarbaar blijven. Die handelingen zijn slechts aantrekkelijk "omdat" ze slecht, omdat ze gevaarlijk zijn; ze hebben de aantrekkingskracht van de afgrond. Deze primitieve, onweerstaanbare kracht, is de natuurlijke Perversiteit, die er debet aan is dat de mens voortdurend tegelijk moord en zelfmoord pleegt, moordenaar en beul is…» De alerte lezer werpt een blik op Amerika [684]: «…niet zonder enige voldoening zie ik dat enkele wrakstukken van de oude wijsheid weer bij ons terugkomen uit een land waarvan we dat niet verwacht hadden.»

De aannemelijkheidswaarde van 0,1 wekt nauwelijks verwondering, want een poëtische tekst kan menige bescheiden analoge betekenis hebben. Baudelaire zou de «oneindige dingen» met duivelse handelingen kunnen vergelijken. Maar, hoewel we ons soms voorstellen dat de schepper van het boek in een voortdurende toestand van ongerustheid wacht op de uitleg van goddelijke en satanische raadsels, lukte het hem zich hieromtrent in te houden, wanneer het hem in artistiek opzicht niet van nut was. Sommige bewonderaars van Edgar Allen Poe verdienden het het voorwerp te zijn van de door hem gemaakte bespotting [178]-[683]: «De aanhangers van Swedenborg feliciteren deze met zijn "Magnetische Onthulling", vergelijkbaar met die naïeve Illuminaten die vroeger de auteur van de "Verliefde Duivel" als een spion van al hun geheimen nauwlettend in het oog hielden; ze bedanken hem voor de grote waarheden die hij juist heeft verkondigd, -want ze hebben ontdekt (o controleurs van oncontroleerbare zaken!) dat alles wat hij heeft gezegd absoluut waar is;- hoewel ze hem er eerst van verdachten, bekennen die brave lieden, dat hij maar iets verzonnen had.»

De groene kleur vormt een contrast met het rood van een bloedbad, dat Homerus zo dikwijls heeft beschreven [450]: «Het zwaard wordt helemaal warm van het bloed en in de blik van het slachtoffer overheerst de gewelddadige dood en het onontkoombare lot.»

De toon van de eerste terzine vervult slechts degenen die coûte que coûte een Baudelaire willen die het platteland verafschuwt met verbazing, terwijl heel wat gedichten ervan getuigen dat de auteur een veelzijdige smaak heeft, met name die over Amsterdam of Venetië gaan [[1059]] in Index II (Gedichten)">[[1059]]: «De ondergaande zon
Zet de velden,
De kanalen, de ganse stad,
In een paarsgouden glans,
-Ieder dommelt in
Omgeven door dit warme licht,

Daarginds is alles slechts orde en pracht,
Weelde, rust en wellust.»

In het begin menen we dat «…geuren…groen als weiden…» bij lange na niet dezelfde soort intellectuele gedachtegang bevat als «…geuren…zacht als hobo’s…» Pas erna, wat niet anders kan wanneer de termen eenmaal samengesteld zijn, als we de tekst helemaal in ons opgenomen hebben, dringt de strekking: “de prikkel die het reukorgaan ontvangt komt overeen met een schittering voor de ogen” tot ons door.

Meer in het algemeen zou het valse hoop zijn van mythes en literaire werken een systeem te verwachten, want deze noemen slechts onderwerpen in plaats van ze te bestuderen. Baudelaire, van wie men zegt dat hij enkel van de stad houdt, spreekt over zijn hart alsof dat verlangt naar die andere wereld [[1026]] in Index II (Gedichten)">[[1026]]: «…Het is een gebied dat zo kaal is als de Noordpool;
-Noch dieren, noch beken, noch groen, noch bossen!»

In het begin levert (geuren²-/zuurheid-/weiden-/schittering) een basis op, en vervolgens dragen we andere voorbeelden die stroken met de aard van de auteur aan. Aangezien aangename geuren in verband staan met diverse procédés om het lichaam voor het hiernamaals te conserveren, komt daar wat het aardse bestaan betreft, onmiddellijk een prestige uit voort waarover Ovidius het volgende zegt [566]: «…er bestaat één vogel, eentje maar, die zichzelf vernieuwt en voortplant; de Assyriërs noemen hem de feniks; hij leeft noch van granen noch van planten, maar van wierookdruppels en amoomsap. Nauwelijks is het einde van zijn vijf eeuwen lange bestaan aangebroken, of hij bouwt, neergestreken op de takken of de heen en weer wiegende top van een palmboom, met zijn nagels en snavel waar geen enkel vuiltje aan te bespeuren valt, een nest. Daarin verzamelt hij kaneel, sprietjes borstelgras en rossige mirre; daar gaat hij op liggen en beëindigt zijn leven temidden van welriekende geuren. Dan wordt er, zegt men, uit het vaderlichaam, opnieuw een…feniks geboren…»

Zoals Homerus met nadruk zegt, als hij Hera en Zeus beschrijft, gaan liefde en groen vaak samen [446]: «…onder hen, tovert de goddelijke aarde een lieflijk gazon tevoorschijn, frisse lotussen, safraan en hyacinten, een dicht geweven, zacht kleed, zo dik dat ze de harde grond niet voelen.»

Een onzekere situatie waar we echter onmogelijk omheen kunnen, betreft Baudelaire zelf, die men dikwijls heeft afgeschilderd als iemand die zo goed als niets om weiden gaf, terwijl hij menig natuurlijk facet van de wereld roemt [[1011]] in Index II (Gedichten)">[[1011]]: «De troep waarzegsters met hun schitterende koolzwarte ogen
Is gisteren op weg getogen, met hun kinderen
Op hun rug, of hun onstuimige, hongerige monden
Hebben de altijd ter beschikking staande schat van hun hangende borsten gevonden.

De mannen onder hun glanzende wapenuitrusting lopen
Naast de wagens waarop de hunnen bij elkaar zijn gekropen,
Hun ogen kijken, zwaar en moe door de droevige spijt
Over illusies, vervlogen, de hemel af.

Vanuit de diepte van zijn zanderige kuil,
Herhaalt de krekel, die ze voorbijkomen ziet nu luider zijn lied;
Cybele, die van ze houdt, maakt alles groener,

Laat water uit de rots stromen en maakt van de woestijn een bloementuin…»

Het eren van een bosschage omdat men meent dat er een goddelijke kracht ageert, vormt een energieke uiting van de nederige vroomheid die door Cicero op prijs gesteld wordt [201]: «De "Heilige bossen" op het platteland berusten op hetzelfde principe; en men moet zich ervoor waren deze godsdienst, die der Huisgoden, die via onze voorouders, zowel aan de leidinggevenden als aan het personeel, is overgebracht en waarvan iedereen op de landgoederen en op de boerderijen op de hoogte was, niet te verwerpen.»

Het voorstellen van pilaren of symbolen als levende wezens roept een traditie op, Plinius was daarmee bekend, volgens welke stenen weer aangroeien [778]: «En behalve de andere wonderen die we niet ver hiervandaan in Italië aantreffen, vertelt ons Papirius Fabianus, een zeer ervaren natuurkundige, hebben we de marmergroeven waar het marmer weer aangroeit, en de steenhouwers beamen zelf dat die uitgravingen van de bergen zichzelf weer aanvullen.»

Chateaubriand, terug van zijn verblijf in het buitenland, had van de symboliek van wouden een precieze voorstelling, en beeldde met deze herinneringen voor ogen, in zijn literaire beschrijving de harmonie tussen een religieus kerkhof van de missie in Amerika en de bossen daaromheen uit [187]-[188]-[593]: «Deze boomstammen, van een rode met marmerachtig groen gemêleerde kleur, waar tot aan de toppen geen enkele tak aan groeide, leken op hoge pilaren, en vormden het peristyle van die aan de doden gewijde hof; er klonk een religieus geluid, dat wel iets weg had van het doffe gebrul van een orgel onder de gewelven van een kerk; maar toen we ons helemaal aan het eind van het kerkhof bevonden, hoorden we nog slechts de lofzang van de vogels die ter ere van de doden een eeuwig feest vierden.»

Baudelaire was geïnteresseerd in de hartstochten die in de wildernis heersen [641]: «…ik heb heel vaak gedacht dat gevaarlijke, afschuwwekkende beesten wellicht alleen maar de "slechte gedachten" van de mens waren die bezield zijn geworden, belichaamd zijn, in levende materie zijn veranderd. -De hele "natuur" neemt dan ook aan de erfzonde deel.»

Op plaatsen waar de mens heeft gebouwd, deinzen we er in onze onzekerheid vaak voor terug om menige "boom-pilaar" te identificeren [504]. Chateaubriand aarzelt niet, hij maakt gebruik van de gelegenheid geschapen door de denkbeeldige avonturen van een bezoeker voor wie Spanje heel belangrijk is [190]: «Het kwam in hem op naar de tempel van de God van Blanca te gaan, en de Meester van de natuur om raad te vragen. Hij vertrekt, en komt aan bij de deur van een oude moskee die door de gelovigen is veranderd in een kerk. Met een door droefheid en vrome eerbied bewogen hart, treedt hij de tempel binnen die vroeger zijn God en zijn vaderland toebehoorde. Het gebed was net ten einde: er was niemand meer in de kerk. Tussen de talrijke pilaren die op de boomstammen van een in rechte rijen aangeplant bos leken heerste een heilige duisternis.»