Korte stijlfiguren

De onzekerheid waarnaar men in de kunst op zoek is, met name door middel van het dooreenlopen van diverse gevoelens, wordt op andere gebieden beschouwd als de vijand van het verstand, wat Descartes aanzet om met betrekking tot bovennatuurlijke zaken het volgende neer te schrijven [267]: «…degenen die proberen ze te begrijpen door middel van hun verbeelding doen toch eigenlijk alsof ze, om geluiden te horen of geuren te ruiken, hun ogen willen gebruiken…»

We stellen voor naar de dichter te luisteren [[1065]] in Index II (Gedichten)">[[1065]]: «Ik ben, dichtbij de stad,
Ons witte huis, klein maar rustig, niet vergeten;
Met zijn Pomona van gips en zijn oude Venus
In een armzalig bosje dat hun naakte ledematen verborg…» Het betreft hier ongetwijfeld een vilt (Pomona/-gips) waaraan een beduidenis is gegeven die we moeiteloos uit (Pomona-.-standbeeld-.- voorgesteld-.-voorstellend) kunnen halen. De samenvatting betreft “…Zijn gipsen standbeeld, van Pomona…” Het milieu dat geschikt is om in cultureel opzicht het verstand verder te ontwikkelen wordt de bron van denkbeelden die elke zwakheid onderstrepen. 142

Die voorbereiding op de inspanning die we ons getroosten om de metingen uit te voeren, leidt er dikwijls toe dat we de situatie van de vilten beter begrijpen, met name de relatie die ze met de duffels onderhouden. We stellen voor «Er zijn geuren, zo fris…En andere, bedorven, rijk en zegevierend…Zoals amber, muskus, benzoë en wierook…» eens nader te bekijken. We merken dat de mogelijkheid aanwezig is om indirect een aantal vilten aan te wijzen die vermeld zijn teneinde een samenvatting te geven van “Er zijn geuren, zo fris…en andere -die bestemd zijn voor bedorven mensen die hun vreugde bezingen dat ze rijk en zegevierend zijn- zoals amber, muskus, benzoë en wierook…” De naam van het voorwerp vervangt de aanduiding van de persoon die het gebruikt [321]- [347].

Dat zou hetzelfde zijn als wanneer we zeggen dat vrouwen hun bestaan enkel aan een uitvinding te danken hebben [[987]] in Index II (Gedichten)">[[987]]: «Voor mij, zwakke dichter,
Heeft jouw tere jonge lichaam
Vol sproeten
Zijn bekoring;

Jij draagt je zware klompen
Eleganter dan die bedriegster
Van een minnares
Haar laarsjes van fluweel.

Als in plaats van een te kort vod,
Een prachtig lang prinsessenkleed
Eens ritselend
Je enkels streelde;

Als in plaats van die kapotte kous,
Voor de ogen van schaamteloze schelmen
Op je been bovendien
Eens schitterde een dolk van goud;

Als door veters slordig vastgeknoopt
Voor onze zondige blik
Je zo jeugdige borst, witter dan melk
Eens werd ontbloot…»

In beide gevallen, van zowel vilt als analogie, vult de gedachte een leegte op, maar de interne parallel tussen twee situaties is veel scherper als het om een duffel gaat. Betreffende (andere./bedorven) komen we erg dicht bij de voornaamste beduidenis van (geuren andere-.- bedorven-.-mensen-.-bedorven). Doordat Baudelaire zich beschermt door middel van de gebruikelijke uitingen van zijn denkbeelden en zodoende een publiek aan zich bindt, kan hij het zich permitteren een iets diepgaandere beeldspraak aangaande verderf te presenteren. De geschiedschrijver maakt, met het vernieuwende aspect van zijn werk, deel uit van een serie, daar is niets schokkends aan [892]-[896]. Aangezien hij de talrijke kanten van de rechtszaak die tegen hem wordt aangespannen goed doorziet, hij van immoraliteit beschuldigd is, in augustus 1857, voor en na vele anderen, moet de dichter wel menen dat hij in feite de waarheid of de goedheid in persoon is [622]-[623]. De Maistre had geschreven [517]: «… de rechtvaardige, die uit vrije wil lijdt, ontvangt niet alleen genoegdoening voor zichzelf, maar ook voor de schuldige, die, zonder hulp, geen kwijtschelding zou kunnen verkrijgen.» De sombere theosoof verklaarde ook, in zijn strijd tegen zijn vijanden binnen het christendom [519]«Ze hebben gezegd: "De Mens-God heeft voor ons betaald; dus wij hebben geen andere verdiensten nodig"; ze hadden moeten zeggen: "Dus de verdiensten van de onschuldige kunnen de schuldige van dienst zijn."» Welke vergissingen de achtenswaardige Savooiaard ook beging, de dichter deed inspiratie door hem op, maar kon die vermoedelijk moeilijk combineren met zijn liefde voor bijna alles wat Engels was.

De liefde tussen jonge mensen uit hetzelfde adellijke milieu, door Corneille in zijn gedichten geroemd, kon voor de dichter der ironie onmogelijk het enige voorbeeld zijn, Louis Ulbach getuigt daarvan [609]: «Ik zie nog zijn galante voorkomen met de fijne glimlach en de spottende blik voor me, […]. Ieder reciteerde zijn nieuwste dichtwerk. Het is waar dat we zuiver van ziel waren, en dat de engelen, de tere, bijna onaardse liefdes, de onbeschrijflijke indrukken…in onze poëzie weerklonken. Baudelaire nam, nadat hij de kristallen stroom van onze gedichten over zich heen had laten gaan, op zijn beurt het woord. Hij ving aan met een diepe stem die een licht vibrerend timbre had, een expressie als van een asceet op zijn gezicht, en hij reciteerde voor ons het gedicht “Manon la pierreuse”. In de eerste rijm, ging het over de "smerige hemdjurk" van Manon en de rest was al net eender…Het was, overigens, prachtig van stijl; maar het had zo weinig van doen met onze literaire beginselen, dat we voor deze uitmuntende, verdorven dichter een bangelijke bewondering koesterden, en Baudelaire niet meer terugkwam.»

In heel veel gevallen is zo’n onbelangrijk lijkende schrapping voldoende om de algemene beduidenis van een fenomeen te veranderen. Plotinus schreef met betrekking tot de meest elementaire relaties [783]: «Maar wat geeft de ziel der aarde toch aan haar eigen lichaam? -Een losgetrokken kluit aarde is niet meer hetzelfde als toen hij nog één geheel met de grond vormde; zo zien we ook dat stenen groter worden zolang ze zich in de grond bevinden en daarmee ophouden zodra we ze eruit halen.»

Gautier laat zien dat de zedenschilderingen eveneens situaties uitbeelden die van de werkelijkheid verschillen of die deze aanvullen [402]: «Maar het is tegenwoordig in de mode om braaf en christelijk te zijn, het is een pose die men aanneemt; men gedraagt zich als de heilige Hiëronymus, zoals men dat vroeger als Don Juan deed; men zier er bleek en afgetrokken uit; men heeft net zo’n kapsel als de apostelen, men loopt met gevouwen handen en de ogen strak naar beneden gericht; men trekt een vroom gezicht; er ligt een opengeslagen bijbel op de schoorsteen, een kruisbeeld en palmtakjes hangen boven het bed; men vloekt niet meer, rookt weinig, en pruimt zelden. -Men is dus christen, men spreekt over het heilige karakter van de kunst, over de verheven opdracht van de kunstenaar, over de poëzie van het catholicisme, over Mijnheer de Lamennais, de schilders van religieuze onderwerpen, het concilie van Trente, de zich steeds verder ontwikkelende mensheid en honderden andere schone zaken.- Sommigen voegen aan hun godsdienst een vleugje van de leer der republikeinen toe; dat zijn niet de minst vreemde figuren. Zij kruisen op de meest joviale manier Robespierre en Jezus Christus met elkaar, en hutselen met prijzenswaardige ernst de Handelingen der Apostelen en de bepalingen van de "heilige" conventie, dat is de gewijde benaming ervan, door elkaar: anderen doen er, als laatste ingrediënt, nog enkele ideeën van Saint-Simon bij.»

Vaak werden de meetbare aspecten van een idee door middel van de verbeelding aangebracht, zodat men auteurs op dezelfde wijze kan zien als Germaine de Staël de natuurkrachten beschouwde [936]: «Wanneer de natuur uiterst regelmatige kristallen vormt, vloeit daar niet uit voort dat zij kennis van wiskunde heeft, of in ieder geval weet zij niet dat zij die kennis bezit, en is zij zich niet van zichzelf bewust.» Bovendien komen de beste persoonlijke doeleinden van een tekst overeen met de algemene tendensen, terwijl de schepper, in beslag genomen door de roerselen van zijn ziel, deze soms enkel vluchtig in zich opneemt. Zelfs in werken die om een bewijsvoering vragen, schijnt dat proces niet afwezig te zijn, zoals de woorden van Kepler laten zien [108]-[109]-[110]-[937]: «…ik heb de Egyptische vazen weggestolen om er een tempel voor mijn God van te bouwen.»

Aangezien wij de schakels tussen de beelden van de dichter niet kennen, moet een armetierig schema die vervangen, we zijn dan ook gedwongen te accepteren dat onze studie zwakke plekken vertoont. Toen Sainte-Beuve de methode van de la Rochefoucauld bestudeerde zei hij [485]-[890]: «Waarom moet hetgeen vaak de levende, en nog niet geplukte, vrucht is van het menselijk handelen, oneindig gevarieerd en wijd vertakt, overal worden vertaald in dorre cijfers en pas na beroving en ontleding worden gepresenteerd?»

De verdubbeling van de klank “L” waar zin 2 overgaat in zin 3, «roles- L’homme» verrast ons. Het kan zijn, maar het is niet erg aannemelijk, dat het is bedoeld om de beweging van de mensheid of van de dichter temidden van de werkelijkheid voor te stellen, vooral samen met de klank van de "R", en dan zou het moeilijk zijn om snel voor een boring te kiezen wat (L'homme/-paroles) betreft [743]-[744]-[745]. In “hun kleren verspreidden allerlei zachte geuren, mmm” zien we echter onmiddellijk dat zich in (geuren/-mmm) geen boring bevindt, want “mmm” imiteert het geluid dat ontstaat wanneer we aandachtig de lucht opsnuiven om een geur te bepalen.

«De Natuur is een tempel…» zou de beduidenis “De Natuur is God…” kunnen hebben, maar die uitleg van (Natuur/-tempel) zou niet erg aannemelijk zijn, omdat dat hoegenaamd niet in de gedachtelijn van die tijd lag. Met een rail die begint als volgt “De Natuur weerklinkt met een gebouw…” en waarbij een eventuele toespeling op God opnieuw zeer duister zou blijven, omdat het lezerspubliek niet aan zo’n interpretatie gewend is, zou (weerklinkt/-Natuur) evenmin recht op een ventilatie hebben. De twee stangetjes waaruit een stemvork bestaat zijn nauwelijks hoorbaar, maar zodra het instrument recht neergezet wordt op het handvat, zo gemaakt dat hij altijd dezelfde noot laat horen, brengt deze klankbodem een helder geluid voort [388]. De dichter, zeer geïnteresseerd in wetenschap, weet dat sommige personen doordat zij de wetten der natuurkunde kennen, gemakkelijker het verband tussen de dingen zien. Euler geeft de volgende uitleg [388]: «…zodra een ondoorschijnend lichaam wordt verlicht, vertonen zelfs de allerkleinste deeltjes ervan, die zich aan de oppervlakte bevinden, een zekere glans, waardoor stralen ontstaan…» Het is namelijk zo dat [389]: «Glanzende lichamen moeten vergeleken worden met muziekinstrumenten, die men gaat bespelen of die al bespeeld worden. Het doet er hier niet toe of het geluid door het hanteren van de instrumenten zelf of door een beweging van buitenaf ontstaat: voor hetgeen ik wil uitleggen is het voldoende dat ze klanken voortbrengen en geluid maken. Wel, ondoorschijnende lichamen moet men, wanneer ze niet verlicht worden, vergelijken met muziekinstrumenten die men op een gegeven moment niet bespeelt of met snaren die men niet aanraakt, die geen enkel geluid voortbrengen. Nu we voor onze uitleg van het licht zijn overgestapt op het geluid, is de vraag nog slechts: Als een snaar die we niet aanraken, temidden van het geluid van muziekinstrumenten nu eens een trilling ontvangt en dan geluid geeft, zonder dat hij op dat moment aangeraakt wordt? Nu, de ervaring leert ons dat dat soms inderdaad gebeurt.» Dus [390]: «…wat kleuren zijn voor het gezichtsvermogen, zijn de verschillende hoge of lage tonen voor het gehoor.» De wiskundige vervolgt [391]: «…hetzelfde geluid, dat de snaar die de trilling heeft ontvangen, weergeeft, is ook het geschiktst om deze snaar in beweging te brengen…Wanneer we spiritus in een vertrek doen ontvlammen…zijn de blauwe stralen niet in staat om de rode kleur in het gezicht intenser of anders te doen lijken, we zien slechts een blauwachtige, vale kleur; maar als iemand blauwe kleding draagt, zal die wel een diepe glans aannemen.»

De liefde blijft, tot aan de seksuele relatie toe, het voorbeeld bij uitstek van alle samenspel. De gelijkenis tussen de dochter en haar moeder is een andere versie van de analogie. Als er op dat gebied grote contrasten bestaan, gaat dat ons begrip te boven, zodat we onze toevlucht tot de wiskunde moeten nemen om een definitie te kunnen maken [401]. Tussen de bomen van een bosje en de jagers die in de schaduw ervan uitrusten, bestaat een bijectieve relatie, wanneer er voor een element van elk der categorieën, er één en niet meer, bij de andere wordt gevonden, zoals bij tien berken en evenveel mannen [401].

Zeker, culturele voorwerpen hebben bijzonderheden, maar ze blijven een verlengstuk van het fundamentele wezen, zoals datgene waar de dichter over mediteerde, de schoonheid van het lichaam, laat zien. Hoewel die een rol bij de voortplanting speelt, zal hij enkele jaren later gezien worden als iets dat een ander aspect van zijn bestaan te danken heeft aan een willekeurige keus, die gemaakt wordt over een enorm tijdsbestek. Darwin zegt later [242]: «…het zou onverklaarbaar zijn, als de selectie van vrouwen die het meest aantrekkelijk zijn voor de machtigste mannen van elke stam, die gemiddeld dus een uitgebreider aantal kinderen zouden moeten grootbrengen, over talrijke generaties gerekend niet enigszins het karakter van de stam zou veranderen.»

“We hebben het spleen”, om maar eens een geliefd gezegde van Baudelaire te gebruiken, veroorzaakt dat soort problemen. Het hier genoemde gevoel is dat van iemand die het leven van meet af aan als zinloos ervaart, en waarvan men alleen bevrijd kan worden door het soort plotselinge verliefdheid dat Balzac beschreef [72]: «Ik keek naar mijn buurvrouw, en ik was meer van haar in de ban dan van het feest; zij werd het hele feest.» Of men wordt gek als men die verstrengeling van de dingen waarneemt die de leergierigheid de nek omdraait, zoals het geval was bij een figuur van dezelfde romanschrijver [90]: «De enige plaats waar die Lefèbvre me ontving was zijn huis, waar hij me de slaapkamer van zijn neef liet zien…"Die jongeman wist alles, m’n beste meneer! zei hij terwijl hij het boekdeel met het oeuvre van Spinoza op een tafel legde. Hoe heeft zo’n knappe kop nu zo in de war kunnen raken…"»

Fantasie daarentegen stimuleert het gevoel. Met «…De uitbreiding van oneindige dingen…» dat wordt opgevat als “…de oneindige uitbreiding der dingen…” zou de terp (á) een hoogte van á=2 bereiken, omdat men zich bij deze stijlfiguur een plaatswisseling zou voorstellen en dus zou de betreffende stijlfiguur gebaseerd zijn op een element dat buiten de taal ligt [332]. Er is vaak geconstateerd dat de vorm, wanneer de stiptheid eenmaal overspoeld is door gevoelens, voor een groot deel inhoud wordt [[1077]] in Index II (Gedichten)">[[1077]]: «Vochtig zijn mijn lippen, en groot is mijn bedrevenheid in het uitoefenen der wetenschap
Van het diep in een bed verliezen van het oeroude bewustzijn.» Als de aandacht afgeleid is, schrijft Gautier, houdt hij zich met dingen bezig die hij anders veronachtzaamd zou hebben [410]: «De zintuigen die door de ziel niet langer in ’t oog worden gehouden, en die dan op hun eigen houtje handelen, getuigen soms van een opmerkelijke scherpzinnigheid. Ter dood veroordeelden die zich naar de plaats van foltering begeven, nemen een bloemetje tussen de straatstenen waar, een nummer op een knoop van een uniform, een schrijffout op een uithangbord, of wat dan ook voor onbetekenend iets dat in hun ogen van enorm belang wordt.» Philostratus bedenkt een nieuwe indeling van de dingen [579]: «Onsterfelijk is de ziel; zij behoort niet jou, maar de voorzienigheid toe; als het lichaam eenmaal verdroogd is en zij zich als een snel paard van haar leidsels losmaakt, springt ze lenig op en omdat ze haar vreselijke, zware slavernij haat, voegt ze zich bij de lichte lucht; maar wat heeft dit alles voor zin voor jou? Want als je er niet meer bent, dan zul je er in geloven; waarom maak je je dan ongerust over die dingen, zolang je je onder de levenden bevindt?»

Zo kan wat men denkt een vilt te zijn een objectief bedoelde beschrijving inhouden, deel uitmakend van een opvatting die openlijk met de gebruikelijke tradities breekt. Soms worden de critici door Baudelaire overvallen, omdat hij op het intellectuele vlak een weg is ingeslagen die men moeilijk onderzoeken kan. Sainte-Beuve heeft de van heel lang geleden daterende basissen beschreven van de volgende overdenking [891]: «…de tijd waarin Louis XIV leefde is die van twee verschillende eeuwen: de ene edel en majestueus…en een andere eeuw die daar zogezegd onder stroomt, zoals een rivier onder een brede brug zou stromen, en die zich uitstrekt van het ene Regentschap naar het andere…de hertoginnen van Mazarin, van Bouillon en iedereen die daar bijhoort; Saint-Évremond en zijn wulpse aanhangers; Ninon en de personen die zij om zich heen verzamelde, de ontevredenen en allerlei soorten spotters.» We kunnen wel raden, wat de dichter in een opmerking verder over deze stroming zegt [655]: «Als ik alle mooie en goede kanten van wat men slechtheid en immoraliteit noemt, zou willen opsommen, zou ik nog niet klaar zijn…»

Talrijk waren de denkers die, in plaats van de onderwerpen geduldig aan een analyse te onderwerpen, de verleiding om op deze manier een schitterend, snel resultaat te behalen, niet konden weerstaan. Dat gaat nog meer op voor een vaag idee, zoals dat van de analogieën, waar men een van die bedenkelijke, loze theorieën omheen kan bouwen, waartoe degenen die de verdienste van een serieuze studie niet kennen of die zich daarop niet willen verlaten, maar die hun eigen wetenschap in elkaar willen zetten en de daarbij optredende moeilijkheden onderschatten, verleid worden. Anderzijds beperkt Baudelaire zich tot het schetsen van enkele overeenkomsten, met name die tussen de huid en parfum, zonder dat hij van tevoren zelf zorgvuldig een overzichtelijke doctrine op het esthetische vlak had uitgewerkt [667]. Diderot had dat idee al vóór hem opgevat [279]: «De Engelsen zeggen "a fine flavour a fine woman", een aantrekkelijke geur, een aantrekkelijke vrouw.» De huid vormt een bijzondere moeilijkheid voor de schilder [280]: «…wat moeilijk is weer te geven, is de huid; dat roomwit, egaal zonder bleek of dof te zijn; die mengeling van rood en blauw die ongezien transpireert; het bloed, het leven, die maken de kleurders wanhopig. Wie het schilderen van de huid onder de knie heeft, is al een heel eind gevorderd; daarbij vergeleken is de rest niets. Honderden schilders zijn heengegaan zonder ooit beseft te hebben hoe belangrijk en moeilijk het is om de huid goed te schilderen; honderden anderen die ondanks hun pogingen daar evenmin in geslaagd zijn zullen hen nog volgen.»

Het plankje “Er bestaan andere geuren, zoals volwassen kinderen…” levert (volwassen/-kinderen) op, die het verdunningsmiddel œ=1 bezit, want de grendel “te snel groot geworden” heeft helemaal niet de beduidenis van “kinderen”. Toch is het geen stijlfiguur met een heel hoge graad van aannemelijkheid, omdat de discrepantie tussen het terrein en de corridor ß=2 rechtvaardigt. Parfums die doen denken aan de huid van een vrouw moeten deel uitmaken van hun schoonheid, doordat ze die nog stralender maken. Plinius de Jongere merkt op [780]: «…zoals het een eer is voor zachte, kneedbare was om aan geoefende vingers te gehoorzamen en het werkstuk te produceren dat zij hem opdragen, om nu eens de uitbeelding van Mars of de maagd Minerva, dan weer Venus, of het kind van Venus voor te stellen, zoals heilige bronnen er niet mee volstaan de vlammen te doven, maar vaak ook bloemen en groene weiden verfrissing brengen, zo moet ook de menselijke geest zich aan een kunst kunnen aanpassen en er op soepele, intelligente wijze voor open staan.»

Wanneer we menen dat we een vilt hebben ontdekt in een zeer uitgebreide passage van een werk en in gedachten de zich ver van elkaar bevindende elementen die de schepper van een boek vermeldt, met elkaar vergelijken, is een hoge waarde van (z) niet onmogelijk. Laten we de volgende rail eens bekijken: “De reiziger onderscheidde, temidden van zijn gedachtebeelden die door de uitwerkingen van de genuttigde alcohol constant veranderden, als in een droom vol met de herinneringen aan zijn net daarvoor beleefde enthousiasme in die haven zo vol met boten, takelages, blokken marmer, enorme houtschorsen, dikke zakken van grof jute, zeilen…” Er bestaat voldoende twijfel over de relatie tussen “onderscheidde” en “zeilen” om aan de afstand (z) van b(onderscheidde~zeilen) een waarde van z=2+(1(n/10)) toe te kennen. Omdat Baudelaire zelf immers erg de nadruk heeft gelegd op het onderwerp reizen als inspiratiebron, moet het gedeelte over «…amber, muskus, benzoë en wierook…» in dat kader gezien worden, en zouden de bedorven geuren dus het meest geroemd worden, want omdat die erg kruidig waren, zouden ze de allerzachtste verdringen, zoals leiders zich ontdoen van de verliezers.

We zouden aan overeenkomsten enkel de status van denkbeeldige voorwerpen van gelovigen kunnen toekennen. De steeds weer ervaren ontroering die een atheïst innerlijk dwingt om een bepaalde plechtige handeling uit zijn kindertijd te verrichten, laat de enorme omvang zien van zo’n kracht op het verstandelijke of emotionele vlak. Een overtuiging heeft soms hetzelfde resultaat als een verdovend middel, vooral in een droom. Balzac maakt al verhalend de volgende speculaties [62]: «Hoe ontstaan die vreemde verschijnselen toch? zegt Ursula. Wat mijn peetoom ervan dacht? -Uw peetoom, mijn kind, maakte bij zijn redenering gebruik van hypotheses. Hij had de mogelijkheid van het bestaan van een geestelijke, een denkbeeldige wereld erkend. Als denkbeelden alleen een schepping van de mens zijn, als ze in een eigen zelfstandig leven voortbestaan, moeten ze vormen hebben die onze uiterlijke zintuigen niet kunnen vatten, maar onze innerlijke zintuigen wel in bepaalde omstandigheden… Welnu, als ideeën zich voortbewegen in de geestelijke wereld, is het mogelijk dat uw geest ze heeft waargenomen toen die daar binnenging. Die verschijnselen zijn niet vreemder dan die van het geheugen, en die van het geheugen zijn even verrassend en onverklaarbaar als die der plantengeuren…»

Betreffende “De mens dringt handig de orakels binnen” identificeren we (orakels/-dringt binnen) met als grendel “heiligdommen” en als worp “De mens dringt handig de heiligdommen waar de orakels plaatsvinden binnen”. Maar de vorm “handig binnendringen” bemoeilijkt het bepalen van de beduidenis, hoewel er genoeg situaties bestaan waarin men obstakels moet overwinnen om een dienst te vieren. De bergen, ofwel de pilaren der wereld, herbergen heel veel altaren, omdat ze, zo dichtbij de goden, goddelijke eerbetuigingen ontvangen [131]: «De stem van de Heer boven de wateren, de God vol majesteit doet de donder rollen, de Heer boven de wijde wateren…» Dankzij burenruzies hebben we het volgende over het bijbelse volk vernomen [122]: «De raadsheren van de koning van Aram zeiden tegen hun vorst: "De Israëlieten hebben ons verslagen omdat hun God een berggod is. Maar als we in de vlakte met hen strijden, zullen wij hen zeker verslaan…"» Het feit dat hij ver afstaat van de cultuur der Oudheid, kortwiekt de interpreet met een te algemene scholing als hij deze geschriften bekijkt, maar het blijft mogelijk dat Baudelaire, zowel door zijn buitengewone gevoeligheid als door de uitmuntendheid van zijn leraren, enige speciale kennis had opgedaan van de wijze waarop men in die tijd deze "heilige plaatsen" beschouwde.

Bij “fysiologisch stimuleren lichamen elkaar als ze in staat van vervoering zijn”, wordt voor ons idee de grendel “mensen” van (lichamen/-stimuleren) op zo’n manier in gevaar gebracht, want het zou kunnen zijn dat het terrein “lichamen” genoeg heeft aan zijn eigen interne denkbeeld. De stijlfiguur (symboliseert/-water) met het plankje “water symboliseert evenals vuur”, lijkt recht te hebben op de crypte “water komt, als tegenpool, overeen met vuur”. Maar, áæßœ=1 eenmaal vastgesteld, zou besloten moeten worden tot ý=2, omdat, aangezien het woord “symboliseert” niet in de gebruikelijke zin wordt gebruikt, afkeuring mogelijk blijft van de globale betekenis [427]-[502].

Laten we bijvoorbeeld de volgende rail eens bekijken: “…de stad is een kerk waarin de dichter, als priester, de gratie roemt…” Deze levert de duffel (stad-/kerk-/dichter-/priester) op die de annexatie van (gratie/-dichter) uitvoert. We moeten ons evenwel afvragen of het terrein “gratie” niet door middel van “schoonheid” uitgelegd zou moeten worden, dat dus de grendel van (gratie/-dichter) zou zijn en de zinswending billijkt. Die wordt volkomen helder in de worp “…de stad is een kerk waarin de dichter, als priester, de gratie ofwel de schoonheid roemt…” Maar het terrein “gratie” wordt door de grendel “schoonheid” herhaald, waardoor de vilt dus nauwelijks nog een rol speelt, zodat de annexatie zich uiteindelijk voltrekt. De onduidelijkheid omtrent “gratie-voorzienigheid-uitverkorenheid-mededogen- schoonheid” blijft voortbestaan, zonder dat we erin slagen een vilt met een grote aannemelijkheid te identificeren. Denk niet dat Baudelaire zichzelf als filosoof op het gebied van metafysische of religieuze relaties zag, want hij schrijft [712]: «Meer dan eens heb ik, zoals al mijn vrienden, geprobeerd binnen een bepaald systeem te blijven om op mijn gemak mijn ideeën te verkondigen. Maar een systeem is een soort verdoemenis die ons tot een constante afzwering dwingt; steeds moeten we het weer door een ander vervangen, en die vermoeienis is een wrede kwelling.»

Het imiteren van iets door middel van een geluid levert ook veel terpen met een waarde van 2 op, en bovendien is er dan een overeenkomst in het spel, die we zelfs kunnen vinden in het woord «forêts» (wouden) dat aan het geritsel van de bladeren doet denken. Bij het minste geluid dat we horen duiken er zoveel beeldspraken op, dat we de draad erdoor kwijtraken. Jacques de Voragine oppert [968]: «Of het is zo dat de naam Sylvester afkomstig is van "silvas", “wouden”, en van "trahens", “degene die aantrekt”, omdat door deze heilige, mensen uit het woud, dat wil zeggen onontwikkelde, harde mensen, tot het geloof werden aangetrokken. Of het kan ook zijn dat, zoals in de woordenboeken staat vermeld, de naam Sylvester in verband staat met wat groen, verwilderd, schaduwrijk en begroeid met bos is. De kleur groen ontwaarde hij als hij de hemelse dingen gadesloeg; landelijk werd hij doordat hij aan zichzelf gewerkt had. Doordat hij niet aan zijn lusten toegaf, werd hij iemand die teruggetrokken in de schaduw leefde. Temidden van de hemelse bomen vertoevend, maakt hij inderdaad deel uit van het bos.» 153

De grendel “lichtekooi”, “luxe prostituee” dus, of “elegant meisje van plezier”, zou zinloos zijn voor (gevogelte/-parfums), met het plankje “Er zijn parfums zo fris als de huid van gevogelte…” Als we de rail op die manier zouden interpreteren zou dat erop neerkomen dat we de vilt zouden beroven van het noodzakelijke contact met het publiek, hetgeen opnieuw æ=2 tot gevolg zou hebben, omdat dat soort stijlfiguren immers berust op een raadsel waarop het antwoord volkomen voor de hand ligt. Laten we op onze hoede zijn voor overhaaste oordelen ten aanzien van Baudelaire’s vriendinnen en voor de meest twijfelachtigen onze bewondering blijven tonen [[1135]] in Index II (Gedichten)">[[1135]]: «Vanavond droomt de maan luier dan normaal;
Als een schoonheid, op vele kussens,
Die met lichte, verstrooide hand,
De omtrek van haar borsten streelt, voordat de slaap haar overmant,

Op de satijnen rug van de zachte lawines,
Geeft ze zich, stervende, over aan lange zinsvervoeringen,
En laat haar ogen gaan over de witte visioenen
Die als bloementrossen in het hemelblauw stijgen.

Wanneer ze soms op deze aarde, in haar ledig, smachtend verlangen,
Een heimelijke traan laat glijden,
Neemt een vrome dichter, die de slaap niet vatten kan,

In de palm van zijn hand deze bleke traan,
Wier kleuren schitteren als een stukje opaal,
En legt haar ver van de blik der zon in zijn hart.»

In het geval van “…de stam, die gewonde, stort tranen…” zou (stam-/gewonde-/tranen) volkomen billijk zijn, wat betreffende (tranen/-stam) ß=2 zou opleveren. Zwakheid maakt triomf niet onmogelijk [147]: «Een van de Farizeeën nodigde hem uit voor de maaltijd, en toen hij het huis van de Farizeeër was binnengegaan, ging hij aan tafel aanliggen. Een vrouw die in de stad bekendstond als zondares had gehoord dat hij bij de Farizeeër thuis zou eten, en ze ging naar het huis met een albasten flesje met geurige olie. Ze ging achter Jezus staan, aan het voeteneinde van het aanligbed; ze huilde en zijn voeten werden nat door haar tranen. Ze droogde ze met haar haar, kuste ze en wreef ze in met de olie.»

Er blijven, ondanks een uitgebreide documentatie, nog talrijke problemen over, want de taal biedt zoveel mogelijkheden dat elk het weer anders kan interpreteren. „Samenspel“ geeft ons geen heldere uitleg van «…In een duistere en diepe eenheid…» We zouden de vilt (eenheid/-In) kunnen voorzien van de grendel “gedachte”, wat de projectie “…in een duistere en diepe eenheid van gedachte…” zou verschaffen. Ofschoon Baudelaire van mening is dat ideeën bij de mens ingeschapen zijn, ofwel dat de grondslagen ervan bij God liggen, meent hij daarentegen dat alle relaties waardoor ze tot leven komen, hun weerslag vinden in het schouwspel dat het universum ons biedt. Germaine de Staël schreef [933]: «Het is een mooi idee om de overeenkomst proberen vast te stellen tussen de wetten van het menselijk functioneren en die waardoor de natuur geregeerd wordt, en ervan uit te gaan dat de wereld om ons heen dezelfde structuur heeft als de innerlijke wereld…Dat steeds weer opdoemen van die metaforen is geen zinloos spel der verbeelding, ze dienen ertoe om onze gevoelens te vergelijken met verschijnselen van buitenaf, verdriet met een bewolkte hemel, rust, met de zilverstralen van de maan, woede, met hoge golven bij een stormvlaag; het gaat om één en dezelfde gedachte van de schepper die in deze twee verschillende talen omgezet wordt, en de ene kan de ander tot tolk dienen.»

De hoeveelheid aannemelijkheid 1/3,4 lijkt juist te zijn, omdat er maar weinig verband bestaat tussen het terrein en de corridor. Een voorbeeld van een worp met de grendel “profeet” is bijvoorbeeld: ”God of de maatschappij heeft u, heeft een Baudelaire, een profeet nodig!” Hoogst belangrijke opdrachten zijn slechts zelden verenigbaar met een vak dat uit veel routinehandelingen bestaat, een gegeven waarvan Germaine de Staël zich van bewust was [918]-[930]: «Als we enkel de bijzondere aspecten van een wetenschap kennen, houdt dat in dat we op vrije studies het principe van de verdeling van arbeidstaken van Smith, dat alleen waardevol is voor technische sectoren, toepassen.» Iemand die echter uitgebreid is voorbereid, is zich bewust van de bestaande overeenkomsten [128]: «Op zekere dag richtte koning Belsassar voor zijn duizend machthebbers een groot feestmaal aan…Ze dronken wijn…Terwijl ze dat deden verschenen er vingers van een mensenhand die iets op het pleisterwerk van de wand van het koninklijk paleis schreven, precies tegenover de luchter…Vervolgens werd Daniël voor de koning geleid…Daniël antwoordde de koning: "… de God die beschikt over uw levensadem en die al uw doen en laten bepaalt, hebt u niet verheerlijkt. Daarom heeft hij die hand gezonden en de tekens laten opschrijven. Dit is wat er geschreven staat: “Mene, mene, tekel ufarsin”. En dit is wat het betekent: “mene” -God heeft de dagen van uw koningschap geteld en er een einde aan gemaakt; “tekel” -u bent gewogen en te licht bevonden; “peres” -uw koninkrijk is verdeeld en aan de Meden en de Perzen gegeven."»

Joseph de Maistre observeert de nachtelijke gevaren [515]: «Jullie weten het, beste vrienden, de nacht is gevaarlijk voor de mens, en, onbewust, hebben we er allemaal wel min of meer een zwak voor, omdat hij ons op ons gemak stelt. De nacht is een natuurlijke handlanger in permanente dienst van alle ondeugden, en die aanlokkelijke welwillendheid maakt dat we allen minder de nacht dan de dag waard zijn. Het licht boezemt het kwaad angst in; de nacht verergert het zoveel als hij kan, en dan is het de deugd die bang is. Nogmaals, de nacht brengt de mens niets goeds, en toch, of misschien zelfs daardoor, zijn we niet allemaal een beetje weg van die gemakkelijke god? Wie kan er prat op gaan dat hij hem nog nooit voor iets kwaads heeft ingezet?»

Omdat, zoals we weten, er nog heel veel aanwijzingen zijn waarvan we het bestaan niet kennen, dient de minst omstreden interpretatie als basis voor de critici, die echter niet kunnen uitsluiten dat de mogelijkheid bestaat dat een bepaald, enigszins bevreemdend woord een zeer belangrijke betekenis verbergt. Het begrip tederheid, dat we met betrekking tot Baudelaire au sérieux nemen omdat hij anderzijds zo wreed kan zijn, moet ook aan een onderzoek onderworpen worden [[998]] in Index II (Gedichten)">[[998]]: «…Ik had het gevoel dat ik de fijne geur van je bloed opsnoof.
Wat zijn de zonnen op warme avonden mooi…Die bekentenissen, die geuren, die eindeloze kussen,
Komen ze weer terug…Zoals de verjongde zonnen opstijgen naar de hemel
Nadat ze zich verfrist hebben ver in de diepte van de zeeën?»

Omgekeerd wordt de romanschrijver met Goethe amateur bioloog, en wel om de natuurlijke, chemische lichamen van adolescenten te beschrijven, die soms waanzinnig veel van elkaar houden [254]-[418]: «Men moet die wezens, die wel levenloos lijken te zijn en toch innerlijk altijd klaar om tot aktie over te gaan, voor zijn ogen zien handelen; men moet welwillend bekijken hoe ze elkaar opzoeken, aantrekken, beetpakken, absorberen, kapot maken, verslinden, en dan, nadat ze intiem met elkaar omgegaan zijn, zich weer opnieuw onder een vernieuwde, nieuwe, onverwachte vorm manifesteren…)

Omdat de kunst in verband staat met de ambachten, die op hun beurt betrekking hebben op de wetenschap, bestond daartussen sinds lange tijd een uitgebreide uitwisseling van gezichtspunten. Door de dichter die dol was op het nauwkeurig observeren van het Duitse romantisme, werd een scheikundige overeenkomst als volgt beschreven [254]-[416]: «Wat wij bijvoorbeeld kalksteen noemen, is een min of meer zuivere samenstelling van kalkaarde, die een krachtige verbinding heeft met een zwak zuur, dat wij hebben leren kennen als lucht. Als we een brok van deze steen in verdund zwavelzuur leggen, maakt het zuur zich van de kalk meester en veranderen beide in gips; terwijl dat zwakke zuur, in de vorm van lucht verdwijnt. Er is een scheiding ontstaan, een nieuwe combinatie, en voortaan menen we de aanduiding “selectieve verwantschap” te mogen gebruiken, omdat het inderdaad lijkt alsof de ene relatie boven de andere is verkozen, alsof er aan één de voorkeur is gegeven.»

De gedachtewisseling tussen mensen met een zeer verschillende culturele bagage vereist vaak dat men minder rigoureus is, hetgeen de illusie wekt dat de onderwerpen met elkaar in overeenstemming zijn. Goethe waarschuwde zijn lezers ervoor liefde en scheikunde niet te licht op één lijn te stellen [254]-[417]: «Die apologen zijn leuk en vermakelijk, en wie houdt zich niet graag met analogieën bezig? Maar de mens is uiteindelijk toch van een veel hogere orde dan die zaken, en hoewel hij hier nogal rijkelijk strooit met zulke mooie woorden als keus en lichamelijke verwantschap, doet hij er goed aan zich te bezinnen en de gelegenheid aan te grijpen om over de waarde van die woorden na te denken.»

Een overeenkomst verbindt mensen of stoffen met elkaar, en de natuurlijke wereld van scheikundige lichamen werd door de geleerde dichter uit het Overrijnse beschreven als een maatschappij [254]-[415]: «Wat echter het meest op zielloze wezens lijkt, zijn de massa’s die zich in de wereld bevinden, de omstandigheden, de beroepen, de adel, de derde stand, de soldaat en de burger. -En toch, hernam Eduard, op dezelfde wijze als die met elkaar verbonden worden door zeden en wetten, bestaan er, in onze scheikundige wereld, ook middelen om datgene wat de dingen wederzijds van elkaar verwijdert, met elkaar in verband te brengen.»

Aangaande de ideeën “overeenkomst” en “natuur” is vaak sprake van verschillende domeinen, als deze voorkomen in werken die geschreven zijn met het doel in artistiek opzicht de samenhang tussen de dingen te tonen. Goethe gebruikt soortgelijke begrippen, om de aantrekkingskracht die door scheikundige werking ontstaat te beschrijven [254]-[418]-[915]: «Stelt u zich eens een zekere persoon A voor die een hechte relatie met persoon B heeft, en die je daar hoe dan ook, zelfs met veel moeite, niet van kunt scheiden; stelt u zich nu persoon C voor die op dezelfde manier met D omgaat; breng de beide stellen nu met elkaar in contact: A zal zich op D werpen en C op B, zonder dat we precies kunnen zeggen wie de ander het eerst heeft verlaten, wie zich het eerst met de ander heeft ingelaten.»

Het duurt even voordat we begrijpen wat er bedoeld wordt met (woud/-sterren) in “Het woud bezielt sterren, mensen, overeenkomsten, dieren en bomen.” Indien de grendel bestaat uit “werkelijkheid”, komt die ons vreemd voor, en leidt tot de worp “Het woud der werkelijkheid bezielt sterren, mensen, overeenkomsten, dieren en bomen.” De afstand is maar 1, maar we hebben moeite de inhoud te begrijpen. De eenheid in deze warboel zou aangebracht worden door een verborgen globale strekking, net zoals in de fantasiewereld van de schrijver van de “Selectieve Verwantschap” [419]: «We hebben horen vertellen over een gewoonte die typerend is voor de Engelse marine. Alle touwen van de koninklijke marine, van het dikste tot het dunste, worden dusdanig gedraaid dat er van begin tot eind een rode draad doorheen loopt en die kan er niet uitgehaald worden zonder dat alles weer losgemaakt wordt; waardoor men, zelfs in het kleinste stukje, direct ziet dat het om de staat gaat.»

Men heeft relaties, tegenstellingen of bevestigingen beschouwd als even zovele geheimzinnige eenheden van een buitengewone kracht. Maar het bewustzijn van die vermogens maakt jammer genoeg dat men het verband ertussen vergeet. Zo niet Homerus [442]: «Wel, goden, probeer het uit, en u zult het allemaal weten. Bevestig maar eens een gouden kabel aan de hemel; en bind uzelf, goden en godinnen, daaraan vast: u kunt Zeus, de oppermeester, niet van de hemel naar de aarde brengen, welke moeite u ook doet. Maar als ik echt zou willen, dan trok ik de aarde en de zee tegelijk met u omhoog.»

Het moet mogelijk zijn dat de gedachte, die een kracht vormt, onderwerp van studie wordt, als we bereid zijn open te staan voor de intuïties van auteurs, niet om daarmee zonder dat we daarvoor over woorden beschikken te communiceren, een weg die een impasse is gebleken, maar om hun gezichtspunten beter samen te vatten. Op dezelfde manier als we erin slagen een conceptie te begrijpen door uit te gaan van andere schema’s, zo blijven we anderzijds ook in staat iets te begrijpen waarmee we het niet eens zijn, vooral als het om onszelf gaat. Het is met name gemakkelijk een behoefte aan woorden, beelden en beeldhouwwerken te accepteren die we voelen opkomen als we een richting die onveranderlijk maar verborgen voor de wereld is, ter sprake willen brengen en die ons weer terugbrengt bij de dagelijkse ervaringen. Apuleius wist de sfeer van de toen gebruikelijke rituelen goed te beschrijven [17]: «Als we tot aan de drempel van de tempel gekomen zijn, gaan de hogepriester, degenen die de afbeeldingen van de goden voor hem uitdroegen, en zij die al in het belangrijkste vertrek toegelaten waren, de kamer van de godin binnen en leggen de levendige beeltenissen in de voorgeschreven volgorde neer.»

Een dichter wordt pas een specialist betreffende een conceptie, indien hij deel uitmaakt van een beperkte beweging die hem van de gewone bevolking isoleert, wat ook met zich meebrengt dat men zijn publiek heel anders beziet dan dat van de andere kunstenaars. Minder toegespitst zijn de gevechten die in de Staat geleverd worden, en die in verband daarmee een bedwelmende overwinningsroes veroorzaken, zodat de correspondentie tussen denkers soms een heftige toon krijgt, maar daar kan iedereen wel begrip voor opbrengen. Du Bellay schrijft midden in de periode van de godsdienstoorlogen [285]: «Ik weet het, ellendelingen, ik weet het (want ik stel me voor/Dat ik me in uw situatie bevind) en ik ken de haat in mijzelf/Die ook de uwe is,/Maar ik weet ook dat u altijd mooie praatjes en excuses (vol oude listen) verkoopt,/Om degenen te misleiden die het volk er terecht toe willen aanzetten om/De misdaden die u jegens hem hebt begaan te wreken…) In het bruisende leven van de kroegen treffen we, temidden van de vreedzame samenleving, nog een kern van strijdlust aan, daarover heeft Diderot ons verteld [276]: «Als het weer te koud of te regenachtig is, neem ik m’n toevlucht tot het café de Régence; daar kijk ik met plezier naar het schaken…Bij Rey vallen Légal de diepzinnige, Philidor de vernuftige en de degelijke Mayot elkaar aan; daar zien we de meest verrassende zetten en horen we de lelijkste woorden…»

Aangezien de hier behandelde passage «De Natuur is een tempel…» één van de voorbeelden van een duffel is, spreekt het voor zich dat de zegswijze van een andere stijlfiguur er niet in slaagt de situatie even goed te beschrijven. In deze parallel tussen de tempel en de wereld der natuur voert analogie de boventoon. Een soortgelijk idee, en de daarbij behorende gewoontes, werd door Herodotus ontdekt [433]: «De Perzen hebben, weet ik, de volgende tradities: ze richten voor de goden noch standbeelden, noch tempels, noch altaren op, en beschouwen degenen die dat wel doen als idioten; dat komt, geloof ik, doordat ze aan hun goden nooit een menselijke gedaante hebben toegekend, zoals de Grieken doen. Die hebben de gewoonte Zeus offerandes op de top der hoogste bergen te brengen -de hele ruimte van het hemelgewelf wordt door hen Zeus genoemd.»

Aan de ene kant wordt er, doordat deze in de eerste regel van „Samenspel“ voorkomt, op bijzondere wijze de nadruk op gelegd, aan de andere maakt het feit dat ze ons het debat, zoals men dat in de Oudheid over de goden had, in herinnering brengt, haar buitengewoon interessant. Herodotus was van mening dat men in Griekenland, heel lang geleden, opvattingen had die veel van het denkbeeld in kwestie weg hadden [434]: «De Pelasgen boden de goden op primitieve wijze offerandes aan en baden tot hen, heb ik in Dodona vernomen, zonder er ooit een met een bijnaam of bijzondere naam aan te duiden; want ze hadden nog nooit hun namen gehoord. Die algemene term "goden" -"théoi"- kwam voort uit het idee dat zij aan de wereld de inhoud en de organisatie ervan hadden opgelegd -"thentès"- en die ook handhaafden.»

In de XIXe eeuw gaat het woord “waarheid” ten opzichte van “onthulling” steeds meer een eigen leven leiden. De auteur had er een vermoeden van dat de theologische poëzie al snel minder goed begrepen zou worden, zodat hij de grondvorm ervan zou moeten vernieuwen. In die tijdsperiode kan men lezen dat Emerson, over Engeland, iets soortgelijks schrijft [380]: «Geen enkele hoop, geen enkel gunstig voorteken die de wetenschappelijk onderzoeker moed geven…Hun denkbeelden zijn even beperkt geworden als het oppervlak van hun parapluie, ze worden enkel nog door hun zintuigen gedicteerd. Een gelatenheid die zich tevredenstelt met gevestigde waarden, een persiflage die de grote namen van de filosofie en de godsdienst aanvalt, een waardeloze politiek waarbij het om groot geld gaat, een verafgoden van het praktische gebruik, alle evenzovele symptomen van de teruggang van het leven en de ziel…De kunstenaars zeggen dat "de Natuur hen van hun stuk brengt", de geleerden zijn alledaags geworden. Zij drijven de spot met uw ernst of gaan er niet dieper op in, ze brengen u lachend tot zwijgen, of veranderen van onderwerp. "Al die redevoeringen over de vrijheid en zo, zeggen ze terwijl ze van hun wijn proeven, dat heeft eigenlijk afgedaan, dat interesseert niemand meer."»

Indien we in het plankje “ijdelheid” in de plaats stellen van “onthulling”, resulterend in “…de mens die de Natuur liefheeft, vertrouwt aan zijn woorden de ijdelheid…toe…” met de geheime inhoud “…de mens die de Natuur liefheeft, vertrouwt aan zijn woorden de schoonheid van de wereld toe…” verkrijgen we æ=2, door het feit dat we onmogelijk van dat idee op de hoogte kunnen zijn als we de zin gewoon lezen. Heel anders is het gesteld met het begin van het gedicht, «De Natuur is een tempel…» dat, enkel wat het letterlijk aspect ervan betreft, begrijpelijk overkomt doordat er zich geen noemenswaardige moeilijkheden voordoen, en we hebben gezien dat in het geval van (tempel/-Natuur) de waarde van de regulateur uit æ=1 bestaat. De culturele verenigingen waarin het gedicht werd gelezen, spelen een belangrijke rol, en Balzac schreef korte tijd daarvoor [92]: «"Het Woord" van God werd helemaal samengesteld uit zuivere Overeenkomsten…» Victor Hugo vindt [460]«Elk voorwerp dat uit hout is samengesteld komt overeen
Met eenzelfde soort voorwerp in het woud der ziel.» De Maistre verkondigt [155]-[487]-[518]«Alles wat we in de rationele filosofie aan kennis kunnen opdoen, staat in een passage van de Romeinen, die als volgt samengevat kan worden: "deze wereld bestaat uit een systeem van zichtbaar gemaakte onzichtbare dingen"».

Voor de rest weten we niet welke conclusie de mens uit zijn vergelijking met de tekens in de natuur trekt, maar aangezien Baudelaire het in het begin van „Samenspel“ heeft over «woorden», kunnen we ons afvragen of God geen oproep gedaan zou hebben die door de mens onbegrepen zou blijven [114]: «Samuël lag te slapen in het heiligdom van de Heer, bij de ark van God. De godslamp was bijna uitgedoofd. Toen riep de Heer Samuël. "Ja," antwoordde Samuël. Hij liep snel naar Eli toe en zei: "Hier ben ik. U hebt me toch geroepen?" Maar Eli antwoordde: "Ik heb je niet geroepen. Ga maar slapen."»

Heel verschillend daarvan, lijkt het gezegde (onthulling/-vertrouwt…toe) te zijn samengesteld om het oude thema van de liefde voor de natuurlijke dingen die met God in verband staan te behandelen, zonder van “onthulling” een andere beduidenis dan de gebruikelijke te eisen. We zouden echter œ=1 verkrijgen met “…de mens die proeven betreffende de Natuur uitvoert bewijst in zijn woorden op wetenschappelijke wijze de onthulling…” Sextus, op zoek naar een rationele oorzaak van het mysterie, gedreven als hij is door het debat over de goden, en als een scepticus, merkt op [917]: «Wat Prodicus betreft, die vond dat God nuttig is voor het leven, zoals de zon, de maan, de rivieren, de meren, de weiden en de vruchten dat zijn…En Critias, één van de tyrannen van Athene, lijkt meer bij de atheïsten te horen met zijn opmerking dat de oude wetgevers God verzonnen hebben als iemand die de goede en slechte daden van de mensen in het oog moest houden…»

In «Laissent parfois sortir» (Soms uit loslaten) moet de herhaling van de klank “S”, die het ruisen van de bladeren of gefluister kan voorstellen, niet als een boring beschouwd worden die mislukt is, doordat hij niet intens genoeg is om dat effect te bereiken. De zinswending blijft hier en daar wat vaag, want door het optreden van Zeus temidden van de bomen menen we dat “loslaten” meer is dan “uitspreken”, terwijl enkel door middel van parfum iets meedelen voor een wierookboom minder zou zijn dan spreken. Die vreemde voorstelling van de pilaren zou Auguste Comte nauwelijks verbaasd hebben [208]: «Aangezien alle lichamen die we kunnen waarnemen dus onmiddellijk gepersonifieerd worden, en over gewoonlijk zeer intense gevoelens beschikken, alnaargelang de energie van hun verschijnsel, biedt de wereld die de toeschouwer omringt hem op ongedwongen wijze een aanblik van perfecte harmonie, die daarna misschien nooit meer dezelfde graad heeft kunnen bereiken, en die hem een bijzonder gevoel van grote voldoening moet geven, dat we vandaag de dag nauwelijks in staat zijn correct te omschrijven, omdat we er ons onvoldoende een voorstelling van kunnen maken, zelfs als we ons daarbij, door middel van de meest intense en met de grootste nauwkeurigheid uitgevoerde meditatie, verdiepen in die eerste dagen der mensheid. Het is gemakkelijk te begrijpen hoezeer deze exacte intieme overeenkomst tussen de wereld en de mens ons moet binden aan het fetisjisme, dat er van zijn kant, noodgedwongen, eveneens toe bijdraagt met name een dergelijke morele toestand voort te laten duren.»

Het thema van de voorwerpen waaraan men een onbegrijpelijke kracht toeschrijft, had de belangstelling van Lamartine opgewekt [491]: «Levenloze voorwerpen, bezitten jullie dan een ziel
Die zich met onze ziel verbindt en de kracht lief te hebben?» De vooruitstrevende socioloog, van wie Baudelaire ogenschijnlijk zozeer verschilde, wou de geschiedenis van die beeldspraken begrijpen [209]: «Tot nu toe, en wel precies in de tijdsperiodes die het meest van invloed hebben moeten zijn op het totstandkomen, of liever gezegd, de ontwikkeling van de menselijke taal, moest de geweldige overvloed aan stijlfiguren wel het gevolg zijn…van de toen overheersende filosofische opvattingen, waardoor, met name bij het fetisjisme, dat onmiddellijk alle verschijnselen die er maar bestaan assimileren met de menselijke daden, zeer waarheidsgetrouwe gezegdes zouden ontstaan die, sinds we totaal niet meer de mentaliteit bezitten die met de letterlijke inhoud ervan strookt, nu nog slechts als een soort vergelijkingen op ons overkomen.»

Vooral in de situatie waarin we ons bomen voorstellen die, door het geluid van hun bladeren, een orakel uitspreken, voelen we ons voldaan over het feit dat «soms…loslaten» overeenkomt met “praten”. Victor Hugo, die Dürer een ode deed toekomen die een uitdaging van de historie vormde, schetste daarbij eveneens beelden van de natuur [221]-[459]: «Ik heb, net als jij, nooit in de bossen rondgedoold…Zonder dat ik…Aan alle takken verwarde gedachten zag hangen.» Plato’s belangstelling ging naar een ander idee uit [759]-[760]: «…wij zijn geen aardse, maar hemelse plant. En inderdaad heeft God, aan de bovenkant, op de plaats waar de primitieve wording van de ziel heeft plaatsgevonden, ons hoofd, dat in feite uit onze wortels bestaat, bevestigd, waarmee hij meteen het hele lichaam een rechte houding heeft gegeven.»

Met betrekking tot de transplantatie (pilaren-/loslaten-/verwarde woorden) kunnen het voorplein (wil-.-loslaten-.-pilaren-.-verwarde woorden), en de daaruit afgeleide beduidenis “zoals wezens met een wil iets kunnen laten gebeuren, besluiten de pilaren woorden te verschaffen” goedgekeurd worden. Wat de vilt (soms uit loslaten/-verwarde woorden) betreft, deze wordt door middel van (soms loslaten-.-geluiden-.-spreken uit-.-verwarde woorden) beschreven. De één is hulpkracht van de ander, en van beide gaat de belangstelling uit naar het theologische begrip "woord", dat Johannes met zoveel plechtigheid omgaf [149]: «In het begin was het Woord, het Woord was bij God en het Woord was God. Het was in het begin bij God. Alles is erdoor ontstaan en zonder dit is niets ontstaan van wat bestaat. In het Woord was leven en het leven was het licht voor de mensen. Het licht schijnt in de duisternis en de duisternis heeft het niet in haar macht gekregen.»

Omdat anderzijds het thema van de overeenkomsten onveranderd blijft, wordt hierdoor onze aandacht volstrekt niet afgeleid en kunnen we die op de hoofdzaak, het berekenen, richten. De universele sympathie heeft, doordat hij met haar obscure woorden allerlei verschillende wezens met elkaar in relatie bracht, de belangstelling van talrijke denkers getrokken. Een dokter die door Baudelaire was geraadpleegd, schreef [611]: «Geslachtsziekte kan men, als deze, in het beginstadium en op heel eenvoudige wijze, aan een homoeopatische behandeling wordt onderworpen, snel en ongelooflijk gemakkelijk genezen.» Balzac maakt ons duizelig met al zijn beschouwingen [60]: «Tegen het einde van de achttiende eeuw, was de Wetenschap net zo verdeeld door de verschijning van Messmer, als de Kunst door Gluck. Nadat hij zich weer opnieuw bezighield met het magnetisme, kwam Messmer naar Frankrijk…"Als de homeopathie Parijs bereikt, is ze gered", zei Hahnemann onlangs. "Ga naar Frankrijk", zei M. De Metternich tegen Gall, "en als men de draak steekt met uw bulten, dan wordt u beroemd."»

Zou de grendel “spreken uit”, omdat “laten” immers het gevoel van een bepaalde vrijheid geeft, die op haar beurt dan weer een zekere intelligentie zou verlangen, die onmisbaar is om woorden mogelijk te maken, geen dubbel geheim, in het plankje, bevatten? In dat geval zouden we het pad ó* opnieuw moeten bestuderen! Hoe het ook zij, dat oordeel vereist zo’n lange rij twijfelachtige veronderstellingen, dat het daardoor zinloos wordt. Blijft het feit dat woorden de natuurlijke wereld binnendringen, zoals deze regels van Horatius ons vertellen [457]: «Ook jìj zult bij de beroemde fonteinen horen, omdat ik immers vertel van de groene eik die op de holle rotsen staat waaruit je babbelende wateren al omhoogspuitend ontsnappen.» Omgekeerd verovert de natuurlijke wereld ook nieuwe gebieden [[983]] in Index II (Gedichten)">[[983]]: «Die dwaze jurken zijn het embleem
Van je kleurrijke persoonlijkheid…»

In het plankje «…levende pilaren
Soms verwarde woorden uit loslaten…» komen we tot onze verrassing het woord «soms» tegen. Maar dat is geen voldoende reden om een pad van ú*=2 te accepteren, omdat immers alleen door de van zeer lang geleden daterende metafysische grondslag een vraag opgeworpen wordt, terwijl de stijlsoort normaal blijft. Het verwijzen naar de tijd, die figureert tussen de genoemde hemelse dingen, doet aan de volgende regels van Plato denken [758]: «Wel, de materie van het Levend- model bleek eeuwig te zijn, dat hebben we gezien, en om die eeuwigheid geheel aan een ontworpen Wereld aan te passen, was onmogelijk. Daarom heeft de maker ervan geprobeerd om een zekere mobiele nabootsing van de eeuwigheid te fabriceren, en, terwijl hij druk bezig was met het klaarmaken van de Hemel, heeft hij, van de immobiele en één geheel vormende eeuwigheid, dat eeuwige beeld gemaakt dat voortschrijdt volgens de wet der Getallen, datgene wat wij de Tijd noemen…Maar wat altijd onbeweeglijk en onveranderd is, dat wordt noch ouder, noch jonger, met de tijd, en dat werd het nooit tevoren, noch wordt het dat nu, noch zal het dat in de toekomst worden.»

De onorthodoxe theologie, ofwel de onconventionele prediking, brengt ons ertoe de schrijver ongeveer op dezelfde lijn als Richter te stellen [929]: «Op een zomeravond lag ik op een heuveltop, ik viel in slaap, en ik droomde dat ik midden in de nacht wakker werd op een kerkhof. De klok sloeg elf uur. Alle graven waren half geopend…Toen daalde er uit de hoogte een stralende, edele, verheven figuur op het altaar neer, en op zijn gelaat stond een onstilbare pijn te lezen; de doden riepen uit: -O Christus! Bestaat God niet? Hij antwoordde: -Hij bestaat niet.»

In moreel opzicht bestaat huichelarij ook uit acrobatiek [[1066]] in Index II (Gedichten)">[[1066]]: «Mijn minnares is geen beroemde leeuwin;
Aan mijn ziel ontleent ze al haar roem, de Geuzin.
Onzichtbaar voor de blikken van de wereld vol spotternij,
Bloeit slechts in mijn trieste hart haar schoonheid-

Voor schoenen heeft ze haar ziel verkocht;
Maar de goede God zou lachen als in de nabijheid van deze onaanzienlijke
Ik Tartuffe exact zou imiteren en arrogantie zou pretenderen,
Ik die mijn gedachte te koop aan bied, en mijzelf later als auteur wil zien.» 165

Gelukkig wordt er in dat voortdurende aftasten wat afleiding gebracht door Eros en het opmerkingsvermogen, die in "Bloemen van het kwaad" steeds een actieve rol spelen. Plato kon, in sommige opzichten, als voorbeeld dienen, omdat hij immers ook het schone en het echte huldigde [730]: «Want dat is nu precies de weg die regelrecht naar de dingen van de liefde leidt, of om er via iemand anders te komen, kan men ook van de schoonheden van deze wereld uitgaan en, met die schoonheid als doel, voortdurend hoger stijgen, door dat, ik zou zeggen, stapsgewijs te doen, en zo van maar één mooi lichaam naar twee overgaan, en van twee naar allemaal, vervolgens van de mooie lichamen naar de mooie bezigheden, dan van de bezigheden naar de schone wetenschappen, totdat men, uitgaand van de wetenschappen, uiteindelijk aankomt bij die door mij genoemde wetenschap, de wetenschap die geen ander doel heeft dan, in haarzelf, de schoonheid waarover ik spreek, en totdat men tenslotte datgene kent wat mooi is op zich.»

Het terrein “voorbeeld” en de corridor “leidt” zijn gemakkelijk te onderscheiden omdat ze elkaar aanvullen. Maar in «…Weids als de nacht en als de dag…» treffen we (nacht/-dag) aan die het podium ß=2 ontvangt, wegens tegenstrijdigheid. Als we de bekende tradities met betrekking tot dit contrast bestuderen, zien we dat er één is die zich onderscheidt door verheerlijking van de trieste kant van het leven. Marlowe beeldt het gesprek van Faust met Mefistofeles zo uit [522]: «"Hoe komt het dat jij niet in de hel bent?" "Hoe komt het dat het hier een hel is en ik me daar niet buiten bevind?"» Soms roert Baudelaire dat duistere onderwerp elders aan, om te tonen dat hij waardering heeft voor onderzoek dat de angst trotseert [[1094]] in Index II (Gedichten)">[[1094]]: «…Goya, -nachtmerrie waarin veel vreemde dingen plaatsvinden,
Zoals foetussen die men tijdens duivelse bijeenkomsten bezig is gaar te stoven,
Oude vrouwen met een spiegel en volkomen naakte kinderen
Om de Demonen die hun kousen rechttrekken te bekoren…»

We hebben moeite om de krachten die ons tot elk van onze daden aanzetten, en vooral in de liefde, helemaal te begrijpen [[1136]] in Index II (Gedichten)">[[1136]]: «Je ogen als winkels zo helder verlicht…Maken brutaal van een geleende macht gebruik,
Zonder ooit te weten hoe hun schoonheid ontluikt.» Dat wordt ook geroemd door het Hooglied [138]: «Zusje, bruid van mij, hoe heerlijk is jouw liefde, hoeveel zoeter nog dan wijn. Hoeveel zoeter is je geur dan alle balsems die er zijn.»

Aangezien Baudelaire iemand is die weet dat het belangrijk is zich door het spirituele te laten leiden, toont hij dat op zijn beurt aan anderen, die soms nog angstiger zijn [[1079]] in Index II (Gedichten)">[[1079]]: «Neem mij mee, wagon! Haal me hier weg, fregat!
Ver hiervandaan! -ver hiervandaan! -hier bestaat de modder uit onze tranen!
-Is het waar dat soms het droeve hart van Agathe
Zegt: Ver van de wroeging, de misdaden, de pijnen,
Neem mij mee, wagon, haal me hier weg, fregat?» In de stad vindt men de door prostitutie versleten lichamen en de beroemde constatering van Smith blijft juist [920]: «Heel veel arbeiders zouden nog geen week zonder baan kunnen, weinigen een maand, en bijna niemand zou het een jaar uithouden.»

“De ambachtsman wordt zeer gedreven in het navolgen van het voorbeeld dat hem leidt door de tijden waarin de doorgegeven ideeën hun weg volgen heen…” verschaft, met betrekking tot (voorbeeld/-leidt), zo goed als de grendel “traditie”, doordat de overige woorden dat idee suggereren, wat eveneens ó*=2 tot gevolg zal hebben. De mensheid belast zich ook met zeden in het symbolische woud [[1101]] in Index II (Gedichten)">[[1101]]: «Ik ben de pijp van een auteur;
Men ziet aan mijn gezicht
Dat een Abessinische of Zuid-Afrikaanse afkomst verraadt,
Dat mijn meester een groot roker is.

Als hij van smart vergaat,
Rook ik als de schoorsteen van een boerenstulpje
Waar men het eten bereidt
Voor de landarbeider.

Ik omhels en wieg zijn ziel
In het beweeglijke blauwe web van wolkenringen
Die uit mijn brandende mond omhoogkringelen,

En ik verspreid een heerlijk zachte balsem
Die zijn hart verblijdt en zijn geest
Van zijn vermoeienissen geneest.»

In tegenstelling tot de technische dingen, stellen de plotselinge veranderingen, in de natuurlijke wereld, ons geen geruststellende gids ter beschikking, en talrijke auteurs, heel anders dan de dichter, zoeken daarom in een bepaalde afspiegeling van hun wezen, de overeenkomsten daarmee [667]. Op zoek naar hun, onhandig geformuleerde, belangen, hebben ze veel weg van de aanhangers van de leer volgens welke alles met een einddoel is geschapen, beschreven door Spinoza [925]: «Maar in hun poging aan te willen tonen dat in de Natuur niets gebeurt wat geen nut heeft (met andere woorden niets wat niet door de mens gebruikt kan worden), hebben we de indruk dat ze enkel hebben laten zien dat de Natuur en de Goden even dwaas zijn als de mensen.»

Het meest voortreffelijke voorbeeld op het gebied der kunst, voor Baudelaire blijkbaar God, is met evenveel hartstocht als wij dat doen uitgebeeld, maar uiteindelijk lijkt de, kinderlijke, vergissing minder erg te zijn dan aanvankelijk het geval was, en de Amsterdamse filosoof schreef [928]: «De kracht waaraan de bijzondere dingen, en bijgevolg de mens, het te danken hebben dat hun aard bewaard blijft, is de kracht van God in eigen persoon, ofwel van de Natuur…» Baudelaire nu, zou een wijze beeldspraak gebruiken door middel van de beroemde woorden «La Nature est un temple…»

Hiermee gaf hij nog meer scherpte aan de parallel die door Hippocrates was getrokken [438]: «Architecten brengen een harmonieus geheel tot stand met behulp van verschillende materialen, waarbij ze degene die droog zijn, vochtig en die vochtig zijn, droog maken, grote stukken in kleinere verdelen en verschillende delen tot een groter geheel samenvoegen. Anders zou die constructie niet aan de eisen voldoen. Ze verrichten daarbij dezelfde handelingen als de mens die zijn voedsel bereidt: vochtige voedingsmiddelen worden door de mensen gedroogd en droge vochtig gemaakt, terwijl ze grote partijen in kleinere verdelen en stukken tot een geheel maken. Hoewel dat alles uit verschillende zaken bestaat, past het toch bij elkaar.»

Maar wat de dubbele “en” in «Antwoorden geuren» aangaat, deze zou geen gevolgen hebben voor de terp van (Antwoorden/-geuren). Een schrijver kiest over het algemeen een woord om de inhoud ervan, en gaat de concrete erfenis van het vocabulaire, afkomstig uit vorige eeuwen, niet altijd helemaal na. De voornaamste reden voor á=2 is een opzettelijk jongleren met woorden waarbij geluid, letterkeus, tijd en ruimte een rol spelen, en niet het aloude gebruik. Toch worden we in hoge mate door het verleden beïnvloed, en vaak heeft een dichter zo’n herinnering aan wat lang geleden is nodig, om zijn ideeën of gevoelens te verdiepen. Volgens Tabarant schenken oppervlakkige vriendschappen de jonge rentenier niet genoeg voldoening [947]-[948]-[949]: «Maar die herscheppingen, die dwaaltochtjes, zijn niet genoeg om de dagen van Baudelaire, die doorgaans vooral alleen op pad gaat, te vullen. Waarheen? Naar leeszalen, naar musea. Naar het Louvre, naar het palais du Luxembourg, naar Versailles. In het Louvre interesseert alles hem, maar nog meer wordt zijn aandacht getrokken door het Engelse museum dat er zojuist geopend is, verzamelingen schilderijen, tekeningen en gravures, door Lord Standish aan Lodewijk-Filips nagelaten en tijdelijk ondergebracht in vier zaaltjes die zich boven het museum van de marine bevinden. Bijna zeshonderd doeken, waarvan honderdvijftig behorend tot de Spaanse school. Sommige kunststukken van Murillo, Velasquez of Zurbaran hebben, omdat de authenticiteit ervan niet altijd vaststaat, slechts de waarde die men eraan geven wil. Maar wat een boeiend geheel, zoiets heeft men in Parijs nog nooit gezien!»

Het gebruik van het bijvoeglijk naamwoord “onbestaande” en het werkwoord “wegvloeien” blijkt krachtig genoeg te zijn om weerstand aan andere invloeden te bieden. Voor “Als onbestaande weerkaatsingen die in de verte wegvloeien…” zou het verloop hetzelfde zijn. Wat de onderzoekingen van Ovidius aangaat, die hebben betrekking op de inhoud [560]: «In die tijd, had Echo een lichaam; het was niet alleen een stem en toch diende haar praterige mond, net als in onze tijd, er slechts toe de laatste woorden van alles wat men haar zei, terug te kaatsen. Zo had Juno het gewild; als de godin de nimfen, die zich, in de bergen, vaak aan de strelingen van haar Jupiter overgaven, kon betrappen, deed Echo zijn best om met lange gesprekken haar aandacht af te leiden, om de nimfen de tijd te geven te vluchten. De dochter van Saturnus werd zich daarvan bewust: "Die tong die me bedrogen heeft, zei ze, zal je nauwelijks meer van nut zijn en je zult je stem nog maar heel weinig gebruiken."»

De echo die de schepper van het gedicht bedoelt zou, ondanks het posititieve uitgangspunt, een fiasco kunnen worden, door veelvuldige, opeenvolgende tekortkomingen, waaronder die grote behoefte aan inhoud die poëzie vraagt [[994]] in Index II (Gedichten)">[[994]]: «De Verveling heerst! -met een ongewild droevige blik,
Al lurkend aan zijn waterpijp droomt hij van schavotten.
Je kent dat kwetsbare monster, lezer,
-Schijnheilige lezer, -mijn evenbeeld, -mijn broeder!» Men hoopt die angstaanjagende leegte te vullen met heldhaftige daden, maar een zeerover die voor Alexander moest verschijnen vond ze ternauwernood beter dan de lelijkste besognes [199]-[50]«Toen de koning hem vroeg: "Waar denk je aan als je de zeeën onveilig maakt?" antwoordde hij hem met grote vrijpostigheid: "Aan hetzelfde als jij wanneer je de wereld onveilig maakt! Maar omdat ik maar een klein scheepje gebruik, noemen ze mij een rover; jij wordt, omdat je een grote vloot tot je beschikking hebt, Keizer genoemd!"» Tocqueville schreef over Algerije [957]: «Ik geloof dat het oorlogsrecht ons toestaat het land te vernielen en dat we dat moeten doen hetzij door de opbrengsten te vernietigen van de oogsten als ze daarmee bezig zijn, hetzij op ieder moment, door van die snelle invallen die men razzia’s noemt, uit te voeren en die als doel hebben mensen of kuddes te overmeesteren.»

Zelfs de bergbewoner springt op bij de echo van een hem niettemin bekend geluid, zodat de vilt (verbazingwekkende/-echo’s) die deel uitmaakt van “Als verbazingwekkende echo’s die zich van ver vermengen…” heel moeilijk te accepteren zou zijn. Het verdunningsmiddel œ=2 zou hem belemmeren een hek van hoge waarde te verkrijgen, want het zou ons grote moeite kosten om een wijziging in het gewone taalgebruik aan te tonen. Het onderzoek lijkt ook zo goed als geen vrucht af te kunnen werpen met het plankje “Als de verbazingwekkende herinnering aan de onrechtvaardigheden, in de loop der eeuwen, die zich van ver vermengen…” Stel dat Baudelaire zich zo’n mentale ruimte als woud voorstelde, dan zou hij ook kunnen denken aan de echo’s tussen de gedeeltes uit de grote traditionele werken. Het is verwonderlijk dat een symbolisch geworden weerkaatsing het voorbeeld ervan bijna doet vergeten [130]- [150]: «Zij…verdelen mijn kleren onder elkaar en werpen het lot om mijn mantel.»

Hier brengt het plankje “Als onbestaande echo’s die in de verte wegvloeien…” zo’n nauw grammaticaal verband tussen “echo’s” en “onbestaande” tot stand dat het de vage inhoud belemmert om de relatie teniet te doen. De verbeelding mengt de ideeën onder invloed van de directe omgeving die steeds weer anders is, en zodra de onmiddellijke ervaringen geen enkele weerstand bieden, geeft ze ons genoeg vertrouwen om, te midden van tientallen verschillende details, intuïtief de voornaamste tendens van beroemde werken te bepalen. Bij het uitwerken van een stelregel met betrekking tot de overeenkomsten tussen betekenissen, die moet resulteren in een leidraad bij het schrijven, worden we niettemin gehinderd door het ontbreken aan gedegen grondslagen. In dat opzicht lijken we op de tijdgenoten van Hippocrates die op zoek waren naar een leefwijze die goed was voor hun eigen gezondheid [437]: «De mensen zijn niet in staat het onzichtbare vanuit het zichtbare te observeren; ze weten zelfs niet dat de technieken die ze gebruiken overeenkomen met die van de menselijke natuur. De geest der goden heeft hun geleerd om hun eigen functies te imiteren, maar ze weten wat ze doen zonder te weten wat ze imiteren. Want alle dingen lijken op elkaar, hoewel ze verschillend zijn; passen bij elkaar, en toch ook weer niet; ze zijn met elkaar in gesprek zonder dat dat zo is, ze hebben een verstandelijk vermogen zonder er één te hebben. De wijze van elk is weer anders, hoewel er gelijkenis tussen bestaat: de gewoonte en de natuur, waardoor we alles doen, komen niet met elkaar overeen, terwijl ze toch met elkaar overeenkomen.» Teksten en natuurlijke wezens bezitten bronnen die zo diep verborgen zijn dat we daaromtrent onze aarzeling aan de dag leggen en Germaine de Staël spreekt een streng oordeel uit over een al te grote zekerheid wat dat betreft [935]: «Een Franse schrijver had naar voren gebracht dat de gedachte niets anders was dan "een stoffelijk product van de hersens". Een andere geleerde heeft gezegd dat, wanneer we meer van scheikunde afwisten, we er in zouden slagen te begrijpen "hoe we leven moeten maken"; de één beledigde de natuur zoals de ander de ziel beledigde.» 170

Als we uitgaan van het gegeven van de echo, is het mogelijk over te stappen op de weerkaatsing, vervolgens op de spiegel, en vandaar gaan we verder tot we bij de liefde uitkomen, om tenslotte te beslissen dat in het plankje «Als lange echo’s die zich van ver vermengen…» de vilt (vermengen/-echo’s) de grendel “houden van” bezit. Omgekeerd zal “lichamen” de grendel van (echo’s/-vermengen) moeten worden. Zonder dat we daar echter zo’n zekerheid van maken, blijft het interessant zich met de inhoud van die ideeën te vermaken, want de ander wordt vaak begeerd als zijnde de echo van onszelf. Volgens de ironische fabel van Plato, stammen we af van mensen uit de verre oudheid, die gestraft zijn door Zeus en die hereniging met hun wederhelften zoeken [728]: «Ongetwijfeld is dus sinds die lang vervlogen tijden in het hart der mensen de liefde gezaaid…» Het plezier zou dus door pijniging zijn ontstaan [727]: «Op die manier had de splitsing het natuurlijke wezen verdubbeld.»

We moeten “onbestaande” niet de schuld geven van het slechte resultaat van ú*=2, omdat de bron zich immers ergens anders moet bevinden dan in de wezenlijke kern die het interne raadsel van de vilt uitmaakt. De grendel “zwakke” verdient enige toelichting, en in verband daarmee wijzen we erop dat een enorm geluid een denkbeeldig bijgeluid kan veroorzaken, alsof het door de kolossale omvang, op de rest van wat het gehoor kan opnemen, overloopt. Zo gebeurt het ook dat het lijkt alsof we objectief kleuren waarnemen, terwijl dit slechts schijn is, omdat de gezichtsorganen ze over de grenzen van de naaste kleuren heen dringen. Tabarant legde met betrekking tot de Tentoonstelling van 1842 de nadruk op een detail [507]-[947]: «Er is een nuttige mededeling in de hal aangeplakt, waar hij niet genoeg opvalt: "Drie keer per week geeft de scheikundige Chevreul, die sinds 1824 de leiding heeft over de ververijen en aan de Tapijtweverij onderwijst, in de grote Gobelins zaal, een les over kleurcontrasten die door alle kunstenaars met succes gevolgd kan worden."»

Het plankje “Als onbestaande echo’s die in de verte wegvloeien…” laat geen enkele twijfel over de mogelijkheid van een vilt bestaan, het is dus geruststellend om te zien dat de numerieke hoeveelheid de eerste indruk niet wegneemt. Aan de andere kant ontstaat bij het aandachtig waarnemen onzekerheid rondom “wegvloeien”, zodat een waarde van ¼ tenslotte een aanvaardbare plausibiliteit vertegenwoordigt. De echo, in de vijfde regel, door Baudelaire vermeld, kon ook betrekking hebben op de verschillende manieren waarop het publiek een werk in ontvangst neemt. De opschudding die sommige gedichten had veroorzaakt, verontrustte de dichter, die het gevaar van een rechtszaak kende. Om te voorkomen dat de strenge moraal van die tijd hem zou verstikken, wou hij zich onmiddellijk bij de titel verdedigen. De hier volgende regels zijn ontleend aan Agrippa van Aubigné die ze had geschreven in een tijd die nog gevaarlijker was [3]-[42]-[661]: «Men zegt dat we het vuil moeten laten weglopen
In de dichte put der vergetelheid en het graf dat is gesloten,
En dat het kwaad dat door het geschrevene weer tot leven kwam
De zeden van het nageslacht bederven zal.
Maar wetenschap is niet de moeder der slechtheid
En deugd niet de dochter der onwetendheid.»

Het noemen van het woord «geest» brengt ons ertoe eerst aan de grendel “dronkenschap” te denken, vervolgens breiden we ons onderzoek uit met «bedorven» en «zintuigen», totdat uiteindelijk “misbruik” beter lijkt te zijn om de zinswending uit te leggen, omdat het bovendien op extase, trance en orgie betrekking kan hebben. Prostitutie wordt nauwelijks door Baudelaire veroordeeld [[990]] in Index II (Gedichten)">[[990]]: «Ze beweegt zich als een godin en legt zich te ruste als een sultane…Ze denkt, ze weet, deze maagd die onvruchtbaar
Maar onmisbaar voor het draaien van de wereld is,
Dat lichamelijke schoonheid een schitterende gave is
Die voor alle eerloosheid verkrijgt vergiffenis.»

De titel van de bundel van Baudelaire, “bloemen van het kwaad”, bevat er één, de oplossing die men er gewoonlijk voor aandraagt is de exclusieve liefde tussen vrouwen, een fascinerend onderwerp voor mannen en een symbool van de hier genoemde rebelse vrouwen [[1036]] in Index II (Gedichten)">[[1036]]: «In het vale schijnsel van het zwakke lamplicht,
Terwijl ze diepweg in dikke geurende kussens zat,
Droomde Hippolyte van strelingen vol kracht
Die het einde inluidden van haar jeugdige onbevangenheid…Aan haar voeten gelegen hield Delphine, kalm en blij,
Haar vurige blikken begerig op haar gericht,
Als een sterk dier dat een prooi bewaakt,
Nadat het er eerst een afdruk met zijn tanden in had gemaakt.»

Zeker, “misbruik” lijkt een ruim begrip te zijn, maar niet strikt noodzakelijk. Het morele conflict, dat met betrekking tot „Samenspel“ niet tot ontwikkeling kon komen, komt in minder vage teksten van dezelfde bundel krachtiger tot uiting. Baudelaire zal met het oog op zijn proces schrijven [651]: «Wat is dat voor een preutse, nuffige en treiterige moraal, die op niets minder uit is dan zelfs in de rustige kring van dromers een net van samenzweerders te scheppen? Dat soort moraal zou zelfs in staat zijn te verkondigen: "Voortaan schrijven we alleen nog troostende boeken die moeten aantonen dat de mens van nature goed is, en dat alle mensen gelukkig zijn", -afschuwelijke schijnheiligheid!»

Wat de auteur betreft, zijn grootste zorg was de harmonie tussen betekenis en esthetiek. In plaats van tellingen, maakte hij gebruik van zijn eruditie, waar hij op het intuïtieve vlak een beroep op kon doen. Een leraar had hem, in 1837, gezegd [597]-[632]: «U moet hard op de Latijnse verzen studeren; anders sluit u een deur naar de toekomst af.» Maar ook zijn proza werd al sinds lange tijd zorgvuldig voorbereid. In de roman van Stendhal over 1830, zegt de bisschop tegen Julien [942]: «Hoewel het geen erg stichtelijk geschenk is, wil ik u een boek van Tacitus geven.» In soortgelijke omstandigheden, maar ditmaal zijn ze reëel, en vooral kenmerkend voor die tijd, heeft Baudelaire van deze schrijver menige beschrijving kunnen lezen van de excessen, die in de sociale roes ontstaan door een korte wapenzege getolereerd werden [951]: «Wanneer er door bepaalde personen hevig om een meisje of een jongeman van een uitzonderlijke schoonheid gevochten werd, ontketenden ze tenslotte onder de rovers zelf een strijd op leven of dood. Terwijl sommigen van hen het geld of de zware gouden voorwerpen wegstelen, die men ter offerande had aangeboden, worden ze door nog sterkere manschappen overvallen en vermoord.» Of bijvoorbeeld [952]: «Ze bekommerden zich niet om de wacht, herstelden de zwakke plekken in de muren niet; zich dag en nacht aan hun plezier overgevend, bezetten ze met hun lawaaiige feesten de mooiste plaatsen van de kust, en, terwijl de soldaten zich her en der aan hun uitspattingen overgaven, werd door henzelf alleen temidden van feesten over oorlog gesproken.»

Perrault was meer in de inhoud van het sensationele geïnteresseerd [571]: «Hij snoof de lucht om zich heen op, en zei dat hij mensenvlees rook. "Het zal het Kalf zijn dat ik klaargemaakt heb dat u ruikt. -Ik ruik mensenvlees, zeg ik je nog eens, begon de Reus weer, terwijl hij zijn vrouw gemeen aankeek, en er verbergt zich hier iets." Terwijl hij dat zei, stond hij van Tafel op, en liep recht op het bed af. "Ah, zei hij, je liegt me dus iets voor, vervloekte vrouw…" Hij trok ze de één na de ander onder het bed vandaan. Die arme kinderen gingen op de knieën liggen…»

Geuren «…Zoals amber, muskus, benzoë en wierook…» worden niet alleen door legeraanvoerders gewaardeerd. Een bestaan vol weelde, waarin triomf niets met strijd te maken lijkt te hebben, heeft er ook een grote behoefte aan [[1093]] in Index II (Gedichten)">[[1093]]: «…Watteau, -dat carnaval, waar talrijke beroemde zielen,
Als vlinders, pralend rondvladderen,
Frisse, luchthartige decors door luchters verlicht
Die de dwaasheid uitgieten over dat rondzwierende bal…» Het verband tussen woorden dient er ook toe om, in het idee, het product dat een juwelier bewerkt, zoals gele amber, en de geur ervan, een van cetaceeën afkomstige dierlijke substantie, samen te brengen. Baudelaire, die deze laatste in „Samenspel“ noemt, heeft ergens anders een mogelijkheid gevonden om die andere stof te roemen [[1010]] in Index II (Gedichten)">[[1010]]: «En de lamp was tenslotte gedoofd,
Daar de kamer nog slechts werd verlicht door de in de vuurhaard brandende gloed,
Elke keer als deze een vlammende zucht slaakte, overgoot
Hij die amberkleurige huid met bloed!»

De twee gevallen, met “bedorven” en met “je”, zijn dus erg verschillend. Inderdaad komen we, als we denken aan “bedorven”, onvermijdelijk weer bij de betekenis “misbruik” terecht. Andermaal moeten we ons er betreffende (Soms, loslaten/-verwarde woorden) van weerhouden naar voren te brengen dat «woorden» of «levende» de grendel “spreken uit” oplevert, want een op een kier staande toegangsdeur laat een geluid door zonder dat hij die zelf voortbrengt, zoals heel veel levende wezens van het spreken, de hoogste uiting van het bestaan, gespeend blijven. De twee andere toegangspoorten tot het goddelijke zouden de kunst en de schoonheid van het lichaam zijn, ondanks het gevaar dat zij inhouden. Laten we eens horen wat Plinius zegt [775]: «…in Lanuvium…zijn Atalanta en Helena naast elkaar naakt door een uniek kunstenaar geschilderd: beiden bezitten een volmaakte schoonheid, maar in eerstgenoemde herkennen we een maagd; ondanks de vernieling van de tempel, hebben ze geen enkele schade opgelopen. Keizer Caligula, die zijn hart eraan verloren had, probeerde ze eruit te halen, wat ook gebeurd zou zijn als de aard van het materiaal het mogelijk gemaakt had. In Caere zijn ook nog oudere schilderingen bewaard gebleven en een ieder die ze aan een grondig onderzoek onderwerpt, zal toegeven dat geen enkele andere kunst erin geslaagd is zo snel tot ontwikkeling te komen, omdat het immers bekend is dat ze ten tijde van de Ilias nog niet bestond.

Dronkenschap, gelach en orgieën leveren vervoeringen op die bij machte zijn het gedrag aanzienlijk te veranderen, en hebben dus een prikkelende rol. Toch bestaan er roerselen die zich voornamelijk in ons innerlijk bevinden, zoals Balzac ons laat zien [85]: «Toen ik die bloemen bewonderde, die wel speciaal voor ons gemaakt lijken te zijn, vroeg ik me af voor wie wìj gemaakt zijn; wie de wezens zijn die ons bekijken…Als het mooi weer is, de bloemen lekker ruiken, en ik daarginds op mijn bank zit, onder de kamperfoelie en de jasmijn, wellen er in mij een soort golven op die op mijn onbeweeglijkheid kapotbreken…Wanneer, in de kerk, het orgel speelt en de geestelijken antwoorden, we twee soorten gezang horen die elkaar antwoorden, de menselijke stemmen en de muziek, nou, dan voel ik me blij, dan weerklinkt die harmonie in mijn borst, en bid ik met een vreugd die mijn bloed sneller doet stromen…»

Gebruikmakend van heel klassieke basissen, gaan we uit van [211]-[343]«Ga weg, ik haat je geenszins.» Vervolgens zaaien we twijfel door de zaak te compliceren, met bijvoorbeeld “Ga weg, ik haat je geenszins, wat mijn gevoelens betreft.” De laatste regels van het sonnet schoppen zelf de zaak in de war, omdat er immers plotseling harde beelden opdoemen. Elders legt de auteur ons die door middel van fraaie dichtregels uit [[1123]] in Index II (Gedichten)">[[1123]]: «Als het bodemloze vat der bleke Danaïden is de Haat;
Hoeveel grote emmers bloed en tranen van haar slachtoffers de ontredderde Wraak
Met haar armen, rood en sterk
Ook in de diepe ton werpt,

Zelfs honderden jaren van zweet en inspanning vervloeien
Doordat de Duivel er stiekem gaten in aangebracht heeft,
Terwijl de Wraakgeest steeds weer het leven van de martelaren verlengt
En hen, na een korte verlichting, weer opnieuw doet bloeden.» Deel zes : OPZETTELIJKE INTRUSIES