De aannemelijkheid bereikt met de identificatie van de werkelijke of de denkbeeldige paradoxen

Laten we echter toch twee passages bekijken die geheel los van elkaar staan: aan de ene kant «De Natuur is een tempel…» en aan de andere kant de volgende opsomming «…amber, muskus, benzoë en wierook…» Het onderling verband ervan lijkt minder hecht dan wanneer ze alle twee midden in dezelfde eerste strofe zouden voorkomen.

De vermelding in de laatste verzen van het sonnet, dat wierook bedorven is, levert een tegenstelling op, want priesters die wierook gebruiken, nemen een tegenovergesteld standpunt in. Wat betreft de gedichtenbundel "Bloemen van het kwaad" waarin „Samenspel“ als vierde gedicht voorkomt, levert deze alleen al door de titel ervan een tegenstrijdigheid op, omdat gewoonlijk bloemen immers als iets zuivers uitgebeeld worden, terwijl het kwaad aan de zijde van het bedorvene wordt voorgesteld.

Aangezien het gedicht rijk blijkt te zijn aan vele tegenstellingen en de dichter er tegelijkertijd door de zorg wordt gedreven het veelvuldig voorkomen van een formeel verband te vermijden, biedt het bevredigende voorwaarden voor het nader uitwerken van onze uitgangspunten.

«Natuur» in het gedicht bestaat niet uit het idee van natuur als betekenis, en evenmin uit de natuur zelf als voorwerp. Nee: «Natuur» dient zich aan als een woord waarvan de beginletter een hoofdletter is, terwijl het in de desbetreffende zin pas als tweede woord voorkomt. 3

De auteur van „Samenspel“ daarentegen, liet aan anderen zo weinig ruimte om te manoeuvreren over, dat hij het sonnet onmiddellijk in 1857 afleverde, tegelijk met de complete bundel waarin het verscheen [662].

Claude Pichois verwerpt de stoutmoedige theorie van Felix Leakey, die twee etappes in het ontstaan van het gedicht voorstelt, niet: Baudelaire zou eerst het tweede kwatrijn, evenals de terzets, rondom 1846 hebben geschreven, daarna zou hij het sonnet op z’n vroegst in 1852 hebben afgemaakt. Hij zou niettemin de betekenis van de huidige samenstelling al helemaal voor z’n verschijning voor ogen hebben gehad [667].

Wat Baudelaire betreft, deze toonde zich diep teleurgesteld over de lezers wier ongelijk begripsvermogen hem schijnt te hebben verbaasd [630].

In „Samenspel“ geeft de vijfde regel, die lange echo’s oproept, voorwerpen aan die men nog altijd kan raadplegen. Wat nu de gebruiksregels van betekenissen betreft, de twee eerste regels moeten als volgt worden gelezen: «De Natuur is een tempel waar levende pilaren
Soms verwarde woorden uit loslaten…» Volgens de grammatica nu wordt het woord «tempel» door «waar» vertegenwoordigd.

De tekst van Baudelaire krioelt van vreemde ideeën: hij roept een "Natuur-tempel", levende pilaren die een verwarde redevoering houden, symbolen die observeren, het gesprek tussen geuren, kleuren en geluiden, het bederf van wierook en het zingen van een dronkenmakende odeur op.

Zo we een bobbel al het voordeel moeten toekennen dat hij uit een voorwerp bestaat, hij verschilt echter veel van een steunpunt. Het bestuderen van de teksten die Odysseus of mythologische wezens betreffen, zal dat kunnen laten zien. In het bijzonder laat een bobbel zich praktisch niet door het publiek van de tekst waarin hij wordt aangegeven, op één en dezelfde manier, zelfs niet als deze eenvoudig zou zijn, identificeren. Hoe zou bijvoorbeeld het publiek van „Samenspel“ op één en dezelfde manier hebben kunnen uitleggen waaruit het antwoorden, dat in de achtste regel wordt genoemd: «…Antwoorden geuren, kleuren, en geluiden elkaar.», precies bestaat.

Laten we ons de volgende bewering voorstellen: “ja, de betekenis "Natuur" is belangrijker dan die van "tempel"”. En daarna deze: “neen, de betekenis "Natuur" is niet belangrijker dan die van "tempel"”. De leden «Natuur» en «tempel» betreffen steeds dezelfde tekst; de relatie bestaat uit een betekenis; en de stellingname vindt plaats. De formules blijken dientengevolge direct te zijn.

In het gedicht vinden we «parfums» in de achtste regel, vervolgens in de negende, zonder een belangrijk verschil in betekenis en toch doet dat er weinig toe: men moet de vakjes onderling niet verwisselen.

Twee voorbeelden van een uitspraak zijn: b(Natuur–tempel), en d(Natuur–tempel). Van beide kan de waarheid in twijfel worden getrokken, maar in het debat over dit punt is het een voordeel dat we ons in ieder geval geen zorgen hoeven te maken over moeilijke interpretaties van de tekst, die we ten onrechte zouden zien als betekenissen daarin uitgedrukt en waarvan de aanwezigheid voor de schepper onomstotelijk vaststaat; door van de vakjes uit te gaan verplichten we ons tot het tegenovergestelde, tot het meest elementaire onderzoek.

De formule b(bedorven–tempel) geeft niet het idee weer dat de tempel bedorven is, en b(tempel–bedorven) geeft dezelfde betekenis: of nogmaals, b(Natuur–tempel) verschilt niet van b(tempel –Natuur), zij het enkel wat de vorm betreft. Daarentegen wil “honden zijn zoogdieren” heel wat anders zeggen dan “zoogdieren zijn honden”. Zeker, de toekenning rechtvaardigt vaak de bevestigende uitspraak, aangeduid met de letter b, maar ze zijn daarom nog niet in het minst gelijk aan elkaar. We hoeven de toekenning slechts te observeren, om ideeën op te doen die gebruikt kunnen worden voor de analyse.

Wanneer wij nu noch de bevestiging, noch de ontkenning van een uitspraak kennen, kan het oordeel nooit tot stand komen op grond van twee woorden van een tekst, zoals dat hier bijvoorbeeld in b(bedorven–tempel) gebeurt.

Beweren dat b(répondent–parfums) en vervolgens accepteren dat b(Correspondances– parfums), terwijl we de moeilijkheid veronachtzamen om van de ene stelling naar de andere over te stappen, zou lichtzinnig zijn (N.B. Correspondances: Samenspel; répondent: antwoorden). Zeker, de gemeenschappelijke wortel van «Correspondances» en «répondent», evenals de algehele betekenis van de tekst, maken het onvermijdelijk daartussen een parallel te trekken, maar het gelijktrekken blijft ongerechtvaardigd, omdat deze termen zodanig gegeven worden, de ene in de titel, de andere in de achtste regel, dat de verschillen ertussen, hoewel gering, toch benadrukt worden.

We noemen verschillende gevallen in willekeurige volgorde: het blijkt onmogelijk iets zinnigs te zeggen over de betekenissen die ontstaan uit het herhaaldelijk gebruik van de “en ’s” en de “an ’s” aan het eind van het gedicht wanneer Baudelaire geuren oproept: «…Comme l'ambre, le musc, le benjoin et l'encens,
Qui chantent les transports de l'esprit et des sens.» (…Zoals amber, muskus, benzoë en wierook,/Die de vervoeringen bezingen van geest en zintuigen.) Welke betekenis moeten we eveneens toekennen aan de N van «Natuur»? Geeft dit symbool de wereld aan of een godheid; of een vrouw, omdat de man er immers voorbijkomt? En wat zijn dan de levende pilaren? Laten we onze gedachten eens laten gaan over de volgende verzen [669]-[[1132]] in Index II (Gedichten)">[[1132]]: «Ze is verblindend als de Dageraad
En troostend als de Nacht…

Oh mystieke gedaanteverwisseling
Van al mijn zintuigen samengesmolten in één!
Haar adem maak muziek,
Zoals haar stem parfum bereidt.» Nerval schreef in ernst [551]: «Een vergoddelijkte vrouw, moeder, echtgenote, of minnares…» Anderzijds zouden volgens Michel Quesnel de «hautbois » (hobo’s) de “hauts bois” (N.B. «hautbois» en “hauts bois”, hoge bossen, zijn gelijkklinkend) uit de wouden van symbolen zijn [820]. En vervolgens wordt de teerheid van kinderhuidjes opgeroepen door het negende vers, dat begint met «Il est»; betekent dit “lait” (melk)? (N.B. de klank van «Il est» en “lait” is hoegenaamd gelijk). We zouden eveneens «encens» (wierook) kunnen splitsen in “en sang” (van bloed of bloedend) of «benjoin» (benzoë) in “bain joint” (toegevoegd bad), hetgeen alles bij elkaar genomen zou doen denken aan melk, bloed en water. En waarom zouden we tenslotte «…les transports de l'esprit et des sens.» (…de vervoeringen…van geest en zintuigen.) niet lezen als “…les transes, ports de laits pris et des sangs.” (… de trances, doorgangen van genomen melk en bloed.) en tevens «symboles» (symbolen) als “seins-bols” (borst-bollen) om daarna deze ideeën met elkaar in verband te brengen? We leggen dat alles voorlopig terzijde, evenals de interpretatie van de rijmen die toch als minder riskant bekend staat.

Vlak voor „Samenspel“, midden in de bundel, komt „Elevatie“, dat over een thema van Plato gaat, voor [486]-[732]-[[1031]] in Index II (Gedichten)">[[1031]]. En onmiddellijk na ons gedicht komt een stuk poëzie waarvan de eerste twee regels als volgt klinken [[1063]] in Index II (Gedichten)">[[1063]]: «Ik houd van de herinnering aan die naakte tijden,
Wanneer de zon er plezier in schenkt standbeelden te vergulden.» Wanneer we vervolgens wat het ontstaan van „Samenspel“ betreft, verwijzen naar de Griekse literatuur, blijkt dat idee te verdedigen en dat denkbeeld komt van een heilige plaats vandaan waar, volgens Ovidius’ gezegde, levende pilaren vreemde woorden zouden hebben geuit [565]: «…De sprekende eiken van Dodone…» Daar had men een altaar gebouwd om Zeus te eren en een profeet had het op zich genomen het geritsel van de bladeren, door middel waarvan deze god geacht werd orakels te geven [486]-[487]: «…levende pilaren
Soms verwarde woorden uit loslaten…» te imiteren. Edgar Allan Poe, van wie Baudelaire veel heeft vertaald, schreef [796]: «…heilige, heilige dingen zijn eertijds door het donkere, trillende gebladerte rondom Dodone heen gehoord…» Het kon ook zijn dat de dichter dacht aan Afrika, waarvan hij een gedeelte gezien had, en waarvan Chateaubriand de wouden zag als model voor de tempels [192]-[628]- [668]-[[1127]] in Index II (Gedichten)">[[1127]]-[[1129]] in Index II (Gedichten)">[[1129]]. Baudelaire was een enthousiast liefhebber van deze auteur en, daar hij zeer geïnteresseerd was in Amerika, kon het ook zijn dat hij de geloofsovertuigingen van de "nieuwe wereld" in gedachten had. Antoine Adam toont anderzijds aan dat Esquiros, vriend van de dichter, de wereld vergelijkt met de tempel van Isis, en ook met het woud [8]-[663]-[810]. Nerval, altijd vol eerbied jegens de oudheid, vraagt [549]: «Herken je die Tempel met die onmetelijke omtrek…» Daarin weinig van Baudelaire verschillend, verklaart hij [554]«Mijn boeken, een vreemde opeenhoping van de wetenschap aller tijden…», en het gebeurt zelfs dat zijn standpunt verandert in de overtuiging, dat de maker van de tempel der werkelijkheid niet bestaat, hetgeen in tenmiste één regel voorkomt [548]: «Er is geen god voor het altaar, waarop ik het slachtoffer ben…» De tempel door Salomo gebouwd, zou een heel andere illustratie bieden. Volgens de Bijbel verklaart de koning tegen de vorst van Tyrus [116]: «Wilt u dus uw knechten opdracht geven om voor mij ceders te kappen op de Libanon.» Het verhaal wordt vervolgd [117]: «Chiram leverde Salomo zoveel ceders en cipressen als hij maar wilde…» De tempel nam vorm aan onder de leiding van de koning [118]: «Toen de muren van de tempel voltooid waren, liet hij een dak aanbrengen van balken en panelen van cederhout. De galerij, waarvan de verdiepingen vijf el hoog waren, was aan de tempel bevestigd met balken van cederhout.» Maar het vervolg van die episode past niet in onze vergelijking, want het beeld "wereld-tempel-woud" komt er nauwelijks uit naar voren [119]: «…De hele tempel werd van onder tot boven met bladgoud bedekt…» Tenzij we onze aandacht op een nieuwe passage richten [120]: «De ommuring van de binnenhof liet hij optrekken uit drie lagen op maat gehouwen steen, met daar bovenop een laag cederhouten balken.» En de Bijbel verschaft nog een traditioneel thema, dat Baudelaire gemakkelijk keeft kunnen kennen, dat van de vreugde door de natuur ervaren [123]-[133]: «…laten de bomen jubelen…» In ieder geval wil Claude Pichois ons laten zien dat we een andere bron, die van Chateaubriand, die schrijft [193]-[668]: «De wouden van de Galliërs zijn op hun beurt de tempels van onze vaders binnengegaan…» als één van de belangrijkste moeten beschouwen. Dat thema hield de gemoederen in die tijd bezig, en Balzac suggereerde het volgende landschap [73]: «…een lange boslaan die lijkt op een kathedraalgang, waar de bomen pilaren zijn, waar hun takken de gewelven vormen, aan het eind waarvan een verre, open plek, waar licht en donker zich afwisselen of de verschillende rode tinten van de ondergaande zon ons door het gebladerte heen als het ware de gekleurde ramen van het kerkkoor vol zingende vogels laat zien.» Tenslotte komt dit idee ook bij Vigny op, die het dan heeft over de zuilen van het woud en ook over wierookvaten gevormd door bloemen [964]. Wat de gedachten van Baudelaire betreft over de draagwijdte van dergelijke beelden, vestigt Claude Pichois onze aandacht op een brief die de dichter tegelijkertijd toont als iemand die de draak stak met fantasieën waarvan sommigen dachten dat hij daar het slachtoffer van was en als iemand die buitengewoon geïnteresseerd was in verheven meditaties [637]-[668]-[[1126]] in Index II (Gedichten)">[[1126]]-[[1128]] in Index II (Gedichten)">[[1128]]: «…u vraagt me dichtregels voor uw bundeltje, regels over de "Natuur", nietwaar? Over de bossen, de grote eiken, het groen, de insecten, -de zon waarschijnlijk? Maar u weet heel goed dat ik niet vertederd kan raken over planten…Ik zal nooit geloven dat "de ziel der Goden in planten woont", en zelfs als die er zou wonen, zou ik me er niet erg druk om maken, en zou ik de mijne van veel grotere waarde achten dan die van heilig verklaarde groenten…In de diepten der bossen, opgesloten onder gewelven als van consistoriekamers en kathedralen, denk ik aan onze verbazingwekkende steden, en de geweldige muziek die rolt over de boomtoppen, schijnt me de vertolking van menselijke klachten toe.»

Vooral privé schijnt Baudelaire veel met begrippen gemanoeuvreerd te hebben, en het was hem zelfs geoorloofd dat met betrekking tot z’n naam te doen, die, wanneer hij eenmaal weer als een zelfstandig naamwoord beschouwd wordt, de betekenis heeft van een soort rond zwaard [496]-[590]-[[1114]] in Index II (Gedichten)">[[1114]]. Aangezien hij er dol op was zich in de poëtische samenhang der dingen te verdiepen, heeft hij mogelijk, zoals Antoine Adam opmerkt, de inzichten van Schelling, weer overgenomen door Germaine de Staël, gekend [8]-[934]: «Wat is er bijvoorbeeld verwonderlijker, dan het verband tussen geluiden en vormen, en tussen geluiden en kleuren?» De dichter was eveneens geïnteresseerd in een onnoemelijk aantal tendensen betreffende de meest verheven gedachten, men neemt dan ook vaak aan dat hij in 1857 sommige vage opvattingen van Swedenborg, Maistre, Wronski en Alphonse Louis Constant, kende [8]- [377]-[662]. Marc Eigeldinger schrijft [7]-[378]-[663]: «Jacques Crépet komt de eer toe erop te hebben gewezen dat het gedicht "Les Correspondances", dat in "de Drie harmonieën" (1845) van abt Constant voorkomt, kon worden beschouwd als één van de bronnen van het sonnet "Correspondances".» En omdat daar immers geen enkele zekerheid over bestaat, citeert hij een gedeelte van de tekst om een gedachte te ondersteunen waarvoor hier geen enkele aanwijzing bestaat: «Deze wereld, samengesteld uit zichtbare woorden,
Is de droom van God;
Zijn woord kiest er de symbolen in,
De geest vervult ze met z’n vuur.» En vervolgens: «Niets is stemloos in de natuur
Voor wie weet hoe hij met de wetten ervan moet omgaan:
Kunnen de sterren schrijven
En hebben de bloemen in het veld een stem,
Uitbundig losbarstend woord in sombere nachten,
Uitdrukkingen zo rigoureus als getallen.» Claude Pichois legt de nadruk op de twee betekenissen die men voor het woord “samenspel” mogelijk acht [666]. Eén die de relaties tussen de elementen van de natuur betreft: «…Antwoorden geuren, kleuren, en geluiden elkaar.» En één die heeft te maken met de relatie tussen de wereld en het bovennatuurlijke: «De Natuur is een tempel…» Baudelaire spreekt in een brief eensluidend over «"de universele gelijkenis"» en «het "samenspel"» [10]-[612]-[640]. Hij voegt eraan toe [379]-[641]: «…de Natuur is een "woord", een beeldspraak, een vorm, een "afgietsel"…» een soortgelijk beeld als die waar hij zo dol op is en die afkomstig zijn van schrijvers die hij graag citeert, zoals Hoffmann [9]-[12]-[439]-[607]-[693]: «…ik tref een intieme overeenkomst en verbondenheid tussen kleuren, geluiden en geuren aan. Het schijnt me toe dat al deze dingen zijn geschapen door eenzelfde lichtstraal, en dat ze voorbestemd zijn zich in een prachtig concert te verenigen. De geur van goudsbloemen heeft vooral een magisch effect op me. Die doet me in een diep gemijmer zinken en ik hoor dan als in de verte de lage en diepe tonen van de hobo.» Claude Pichois complimenteert Felix Leakey, zoals hij dat Jean Pommier doet wat het voorgaande gedeelte betreft, dat hij z’n gedachten heeft laten gaan over een pagina van Nerval, waarin men kan lezen [553]-[662]-[664]: «Alles leeft, alles handelt, alles past in elkaar…» Een passage uit Balzac toont de andere zijde van die opvatting [61]: «Volgens de verklaringen en getuigenissen van alle slaapwandelaars, vormt hun toestand een heerlijk vertoeven. Het innerlijk wezen, vrij van alle belemmeringen die, als het normaal functioneert, de zichtbare natuur met zich meebrengt, wandelt dan rond in de wereld die we ten onrechte onzichtbaar noemen. Het zien en horen functioneren dan beter dan in de zogenoemde "waaktoestand", en misschien zelfs zonder hulp van de organen die het voetstuk zijn van die lichtgevende zwaarden die men het zien en het horen noemt!» Wanneer Léon Cellier, Sainte Beuve citeert in verband met een opmerking uit 1846, onderstreept hij indirect de brede kennis die Baudelaire had van Balzacs romans [180]: «Ik heb een bezoek gebracht aan m’n libertijnse vriendje, die me de vreemdste dingen over literatuur en dichtkunst heeft verteld, maar die niettemin geestverruimend zijn, en een licht werpen op de komende generaties. Hij is weg van Balzac en verkondigt een theorie over hem die heel grappig, en daarom zo kostbaar voor me is omdat hij heel goed aansluit bij het standpunt van genoemde auteur, en me een goed inzicht in hem geeft.» We benadrukken graag, hierdoor een licht misverstand riskerend, wat Gautier, over het effect van hasjisch op de geest, schreef [409]: «…Blauwe en rode geluiden…kwamen plotseling tevoorschijn…» Hij schreef ergens anders, deze keer zonder toespeling op verdovende middelen [404]: «…ik ontdek wonderschone affiniteiten en sympathieën, ik hoor de taal der rozen…» Misschien dezelfde als die waarover Baudelaire het heeft als hij zegt [[1034]] in Index II (Gedichten)">[[1034]]: «…De taal der bloemen en stemloze dingen!» Geïnspireerd door Edgar Allan Poe, verklaarde hij [685]: «De verbeelding is een bijna goddelijke gave die…de intieme en geheime relaties tussen de dingen, het samenspel en de overeenkomsten, opmerkt.» En verderop in dezelfde studie [486]-[665]-[686]: «Dat bewonderenswaardige, onsterfelijke instinct voor het Schone doet ons de aarde en z’n taferelen als een verkleinde uitgave, als een voorspel van de Hemel beschouwen.» Edgar Allan Poe zelf schreef [8]-[665]-[792]: «De materiële wereld…komt in veel opzichten exact overeen met de immateriële…» Hij droomde van [795]: «…die "overeenkomst", waarvan de welsprekendheid, die ontegenzeglijk belangrijk is voor het voorstellingsvermogen, niets zegt tegen het gebrekkige en eenzame verstand…» Hij dacht eveneens dat hij het fundament van de wereld zo kon beschrijven [793]: «Deze materie is God». Het is mogelijk dat verschillende schrijvers uit de Renaissance die gezichtspunten hebben doorgegeven, maar het valt te betwijfelen of Baudelaire hun geschriften erg goed kende [396]. Klassieke schrijvers daarentegen hebben frekwent dergelijke ideeën naar voren gebracht [668]. Plato verhaalde van een mythe over het fabriceren van het concrete door een wonderlijk handwerksman [756]: «…de God, die had besloten de Wereld te maken, die het meest moest lijken op het mooiste der verstandige wezens en op een Wezen dat volmaakt was in alles, heeft er een uniek, zichtbaar Leven van gemaakt, dat alle Levenden die door hun natuur van dezelfde aard zijn als hij, in zich bergt.» Vreemde wereld [761]: «…Zichtbaar Leven dat alle zichtbare levenden omhult…» Plotinus, die van de pedagogische mythe overgaat op het systeem, maakt de volgende overdenking [781]«…de dingen hangen niet van elkaar af, maar in een bepaald opzicht lijken ze allemaal op elkaar. En dat is misschien wel wat het bekende gezegde: "De overeenkomst tussen de dingen handhaaft alles" inhoudt.» In dat geval [782]: «Is de wereld geen god…» En vervolgens [784]: «Dit is een unieke natuur die het heelal der levende wezens vormt; hij is dus een groot god, omdat hij het goed acht alle dingen te zijn.» Soms haalt hij de auteur aan wiens theorie hij meent uit te leggen [785]«Daarom zegt Plato deze raadselachtige woorden: "Olie wordt tot in het oneindige opgedeeld."» We kunnen de charme van deze overpeinzingen niet ontkennen, we proeven ze zonder ze te begrijpen, ondergedompeld in de plechtige zachtheid ervan [667].

(Natuur–tempel) vermijdt als constructie tegelijkertijd b(Natuur–tempel) en d(Natuur–tempel), om vrij van elk oordeel een idee van de betekenissen «Natuur» en «tempel» te geven, begrippen die zelfs vrijer worden gehanteerd dan in het spel waarover verteld wordt in „het Leven van Aesopus de Frygiër“, een tekst die toegankelijk is voor elke leerling sinds de vertaling van La Fontaine [383]-[483]: «…de koning liet bepaalde fijnbesnaarde figuren die heel bedreven waren in het stellen van raadselachtige vragen, uit Heliopolis komen. Hij bereidde hun een groot feestmaal, waarvoor de Frygiër werd uitgenodigd. Tijdens de maaltijd legden ze Aesopus verschillende vraagstukken voor, onder andere het volgende. Er is een grote tempel die steunt op een pilaar die door twaalf steden wordt omgeven, waarvan elk dertig steunbogen heeft, en rondom deze steunbogen wandelen twee vrouwen achter elkaar aan, de ene wit, de andere zwart. "Jullie moeten deze vraag, zei Aesopus, niet aan mij, maar aan de kleine kinderen van ons land stellen. De tempel is de wereld; de pilaar, het jaar; de steden, dat zijn de maanden, en de steunbogen, de dagen, waar de dag en de nacht afwisselend omheen wentelen."»

Zo beschikken (antwoorden–geest) en (antwoorden–zintuigen) over geen enkele waarborg, want er bestaat geen enkel bewijs van dat Baudelaire welk verband dan ook legt tussen de bestudeerde betekenissen. Van (lange–echo’s) daarentegen blijkt dat er een duidelijk verband tussen bestaat, omdat de tekst genoeg materiaal biedt om er een niet te betwijfelen grammaticaal verband tussen de termen in kwestie uit te halen.

Behalve het terrein van goed gefundeerde nieuwe denkbeelden, ligt dat van de al eerder naar voren gebrachte, maar subtieler uitgewerkte ideeën open; zo zullen we ons kunnen afvragen of pilaren die de stem van de hemel naar de aarde overbrengen, niet in het gedicht aangegeven worden, en we zijn vrij dat te doen door ons te beroepen op woorden die tot de meest klassieke behoren, die van Vergilius [966]: «…de eik, de volwassen reus, waarvan Jupiter het bladerdak zo bewondert, en de rode eiken, die volgens de Grieken, orakels geven.»

Aangezien de tweede regel het door het laatste gedeelte ervan onmogelijk maakt d(loslaten–woorden) als solide te accepteren, blijkt functie b de enige te zijn die hier de uitspraak soliditeit kan geven.

Wat betreft (Natuur–tempel) beperkt de richting zich tot b, maar betreffende (bedorven–tempel) bestaat hij uit (b, d) want b(bedorven–wierook) blijkt geheel en al onvermijdelijk te zijn wanneer we de laatste vier regels in aanmerking nemen, en vervolgens moeten we dat eerste idee in verband brengen met hetgeen we weten over de rol van wierook, wat het overstappen op het begrip tempel rechtvaardigt en in geen enkel opzicht verhindert dat we gedwongen zijn d(bedorven–tempel) eveneens als zijnde solide te erkennen.

Helaas zijn er nog steeds problemen. Moeten we nou werkelijk menen dat Baudelaire, wanneer hij in een sonnet schrijft «De Natuur is een tempel…» om vervolgens het beeld van het bederf van wierook op te roepen, geen enkel verband legde tussen deze twee passages? Daar moeten we hartelijk om lachen. Wat nu de grondgedachte betreft, dit denkbeeld is het hoofdonderwerp van de bijbelse episode over de kooplieden die uit de tempel verdreven worden [126]- [145]«Er staat geschreven: "Mijn huis moet een huis van gebed zijn," maar jullie maken er een rovershol van!» Maar naast dit thema dat betrekking heeft op de heilige plaats op een ontwijde dag, treffen we in de Bijbel dat van het Allerheiligste dat vanaf het begin door bederf wordt getroffen, aan [121]: « Juist tot die vrouwen voelde Salomo zich aangetrokken…en deze vrouwen maakten hem ontrouw: op zijn oude dag verleidden zij hem ertoe andere goden te gaan dienen en was hij de Heer, zijn God, niet meer met hart en ziel toegedaan zoals zijn vader David dat was geweest. Salomo zocht zijn heil bij Astarte, de godin van de Sidoniërs, en Milkom, de gruwelijke god van de Ammonieten. Hij deed wat slecht is in de ogen van de Heer en was de Heer niet zo trouw als zijn vader David. Zo liet hij op een heuvel in de buurt van Jeruzalem een offerplaats maken ter ere van Kemos, de gruwelijke god van Moab, en ter ere van Moloch, de gruwelijke god van de Ammonieten. Voor al zijn buitenlandse vrouwen maakte hij eigen offerplaatsen, zodat zij wierook konden branden en offers konden brengen voor hun goden.» Wat „Samenspel“ betreft weten we niet of de "tempel-wereld" door Baudelaire echt wordt gezien als één die door bederf is aangetast en zoja, dan weten we evenmin of dat beeld eerder het thema van het kwaad dat vanaf het begin aanwezig is of van het tegenovergestelde idee daarvan, betreft.

Op die wijze vormt b(Antwoorden–geuren) daarvan een voorbeeld, maar b(Antwoorden elkaar–geuren) geenszins, omdat men immers, wanneer het eerste vak van het linkerlid is afgenomen, weer opnieuw op een uitspraak stuit. Geen enkele van de volgende formules komt ervoor in aanmerking in een oogmerk veranderd te worden: b(Antwoorden elkaar–geuren kleuren); b(Antwoorden elkaar–kleuren geluiden); b(Antwoorden–geuren kleuren geluiden). De uitspraken b(Antwoorden– geluiden) en b(Antwoorden–kleuren) daarentegen, zijn onherleidbaar. We zouden daar tegenin kunnen brengen dat, wanneer we vakken weglaten, we de betekenis in ernstige mate wijzigen en dat volgens het gedicht de kleuren bijvoorbeeld niet in de eerste plaats elkaar, maar, wat meer voor de hand ligt, de geuren en geluiden antwoord geven. Toch zullen we, indien we het serieus aanpakken, moeten erkennen dat niets een juiste behandeling van begrippen in de weg staat, wanneer we onherleidbare uitspraken als uitgangspunt nemen. Zo zullen we, nadat we het belang hebben aangetoond van b(Antwoorden–geuren) en b(Antwoorden–kleuren), er de nadruk opleggen dat het van belang is b(geuren–kleuren) en b(Antwoorden–elkaar) te doorgronden.

Het vreemde van hetgeen gezegd wordt over het bederf van wierook, en het oproepen van de zachtheid van geuren die tot een andere categorie behoren, brengt ons de gemengde indruk in herinnering die het volgende couplet op ons maakt [[1049]] in Index II (Gedichten)">[[1049]]: «De tijd komt aan dat iedere bloem,
Trillend op zijn stengel, verdampt als een wierookvat;
Geluiden en geuren doorkruisen de avondlucht,
-Weemoedige wals en smartelijke duizeling!»

Vanaf «répondent» (Antwoorden) tot «enfants» (kinderen) tellen we vijf fronten: “…Les parfums, les couleurs et les sons se répondent./////(Il) est (des) parfums frais comme (des) chairs (d')/////enfants…” (…Antwoorden geuren, kleuren, en geluiden elkaar. Er zijn geuren, zo fris als een kinderhuid…)

Ongetwijfeld blijkt rb(Natuur–tempel) een solide knelpunt van grote intuïtieve kracht te zijn; rb(bedorven–tempel) daarentegen lijdt aan een ernstige zwakte ondanks zijn uiterlijke schijn, en zij die zich al te zeker van z’n aannemelijkheid tonen, worden ervan verdacht de tekst te hebben geraadpleegd.

De reden waarom het uitgesloten lijkt een voorspellingsanalyse betreffende de waarde van de interpretaties uit te voeren, schuilt hierin dat de betekenissen die ze kunnen hebben, in tegenstelling tot die van het werpen van de geldstukken en de dobbelstenen, zich gedeeltelijk onvoorspelbaar tonen. Als iemand een interessante vondst doet, zelfs als deze ter discussie staat, is dat voldoende om van een bepaalde regel uit „Samenspel“ een interpretatie aan te dragen die nieuw is voor de critici.

Men moet het numeriek behandelen van enkele facetten van Baudelaire’s denkwijze, door middel van een methode die de auteur niet tot in de details kende, niet als onmogelijk beschouwen. Het gaat er hier niet om een gedachtenwisseling met de dichter aan te gaan, maar slechts een goed uitgevoerde beschrijving te verkrijgen van bepaalde, door de tekst geleverde aspecten. We hoeven ons in het geheel niet verplicht te voelen te denken dat Baudelaire zich op enigerlei wijze bezig hield met de begrippen uitspraak, knelpunt of schommeling. Wanneer een grammaticus spreekt over achtervoegsels in „Ilias“, brengen de critici geenszins naar voren dat in de tijd, waarin het verhaal is ontstaan, niemand op de hoogte was van het exacte begrip achtervoegsel, en dat dientengevolge de betreffende studie zinloos is. De dichtkunst uit het Homerustijdperk verschaft een overvloed aan achtervoegsels en dat veronderstelt niets over de eventuele benaming die deze van hun scheppers ontvingen.

rb(bedorven–geest) vormt wel degelijk een solide knelpunt, maar aangezien (d) door z’n invloed op (bedorven–geest) opnieuw een solide uitspraak verschaft, kan het knelpunt dat daarmee een contrast vormt en een schokkend idee beschrijft, in ieder geval niet rang 1 krijgen.

Door knelpunten van dat genre worden de meest kwetsbare uitspraken twijfelachtig; zo zal (b(bedorven–tempel)) verwerpelijk lijken volgens die of die verwachting, maar aangezien de critici geenszins de middelen verschaffen om er de absurditeit van aan te tonen, zal het debat zich voortzetten. Claude Pichois, die een opmerking van Jacques Gengoux als uitgangspunt neemt, laat zien hoe het hele gedicht zogezegd om die as met tegengestelde indrukken van het sensuele en het heilige draait [669]-[670].

Zo is s(1)rb(Natuur–tempel) onvermijdelijk, evenals s(1)rb(gadeslaan–symbolen), terwijl we s(1) voor b(gadeslaan–wouden) zullen moeten weigeren omdat ten eerste de betekenis van “veel” exact lijkt te passen bij «wouden van», en tegelijkertijd «symbolen» dat dichter bij «Die» staat, beter bij «gadeslaan» past dan «wouden».

Terwijl we ze zeker niet met elkaar moeten verwisselen, staan ze toch heel dicht bij elkaar, zo behoort (corrompus–esprit) eventueel tot het domein der illusies, maar we moeten evenmin uitsluiten dat Baudelaire eraan gedacht heeft. Aangezien vervoeringen gedeeltelijk tot het geestelijke behoren en bedorven geuren volgens het gedicht hun uitwerking vieren, lijkt een verband dat reeds vanaf de oorsprong tussen de ideeën bestaat aannemelijk. De schrijver heeft, misschien met betrekking tot dergelijke emoties, de volgende vraag gesteld [9]-[664]-[718]-[781]: «…wie heeft niet die zalige uren gekend, waarlijke feesten voor de hersenen, tijdens welke de zintuigen die dan scherper zijn, intensere gewaarwordingen opdoen en de hemel, die dan van een nog doorschijnender blauw is, op een nog diepere afgrond lijkt; de geluiden een muzikale klank hebben, de kleuren spreken en van de geuren zeeën van ideeën uitgaan?» 14

Zo zal men s(2,5)rb(corrompus–infinies) vinden, omdat (corrompus–infinies) immers niet duidelijk is en omdat vijf fronten de termen in kwestie van elkaar scheiden. Er wordt namelijk uitgedrukt dat bedorven geuren de expansie der oneindige dingen bezitten, maar dat is geenszins voldoende om (corrompus–infinies) als zeker zijnde te verklaren, en verder kunnen we het betreffende gedeelte tenslotte heel goed op de volgende wijze zeggen: “Il est des parfums…corrompus,/////riches (et) triomphants, Ayant (l')expansion (des) choses/////infinies…” (Er zijn geuren…bedorven, rijk en zegevierend, De uitbreiding van oneindige dingen bezittend…) hetgeen vijf fronten te zien geeft, waardoor de waarde 2,5 wordt.

Wat het vraagstuk van het evenwicht der factoren aangaat, dat kan ook door middel van een voorbeeld nader belicht worden. Een knelpunt zoals b(répondent–chairs) laat, zonder dat het een duidelijke constructie bezit, soliditeit zien. De tekst luidt als volgt: «…Les parfums, les couleurs et les sons se répondent.

Il est des parfums frais comme des chairs d'enfants…» Als we onze toevlucht zouden moeten nemen tot het aantal vakjes dat zich tussen «répondent» en «chairs» bevindt, namelijk 7, zou het verschil met 2, dat de numerieke tegenwaarde van de rang en dus het veranderlijke karakter van de functie vertegenwoordigt, flagrant zijn. Dat we, alnaargelang onze wens, bevestigen of ontkennen kunnen, is niet niets: een dergelijke eigenschap verzwakt in z’n eentje aanzienlijk de betekenis, en waarde 7 blijkt veel te overheersend te zijn in verhouding tot de andere waarde die 2 bedraagt. Integendeel, door toevlucht te zoeken tot het voorgestelde coëfficiënt, wordt een beter evenwicht der factoren verkregen: 2,4 vormt een goed tegenwicht voor 2. Als we nu onze blik op het gedicht richten, brengt het thema "kinderhuidjes" dat in de betreffende passage opgeroepen wordt, andere beroemde verzen in onze herinnering [[1054]] in Index II (Gedichten)">[[1054]]: «Mijn kind, mijn zuster,
Denk eraan hoe heerlijk het zal zijn,
Daarginds heen te gaan en er samen te wonen…» En van Gautier citeren we deze beschrijving [405]: «…haar armen waren naakt tot aan de ellebogen, en ze kwamen uit een toef ronde kant te voorschijn, mollig en blank, schitterend als gepolijst zilver en van een onvoorstelbare fijnheid…» Anderzijds worden die kinderhuidjes blootgesteld aan een gemakkelijk soort brutaliteit, zoals die van de overwinning door het zwaard [144]: «Toen Herodes begreep dat hij door de magiërs misleid was, werd hij verschrikkelijk kwaad, en afgaande op het tijdstip dat hij van de magiërs had gehoord, gaf hij opdracht om in Betlehem en de wijde omgeving alle jongetjes van twee jaar en jonger om te brengen.»

De figuurlijke betekenis van «répondent» (N.B. overeenkomen met) biedt tegengas aan rb(répondent–parfums), en zodoende behoort hij tot de overloop van de term in dit knelpunt.

Het veelvuldig voorkomen van contrasten in de gedichten van Baudelaire is vaak onderstreept. Jules Lemaître schreef [98]«Ja, ik geloof dat dat wel het voornaamste streven van het Baudelairisme is: altijd twee tegenovergestelde soorten gevoelens met elkaar verenigen…» Op soortgelijke wijze zag Léon Cellier in die fijngevoelige schikking van twee tegenovergestelde inhouden, een belangrijk deel van die kunst [182]: «…de tegenpolen worden, zonder zich werkelijk met elkaar te verzoenen, dichter bij elkaar gebracht…»

In het gedeelte tussen de titel «Correspondances» en «répondent» ontstaat met betrekking tot m(2)rb(répondent–couleurs) (antwoorden-kleuren) in de linkerterm, een lichte twijfel, omdat de figuurlijke betekenis (overeenkomen met) in lichte mate gesteund wordt door het onbetwistbaar abstracte karakter van de titel. Toch kon Baudelaire heel ver gaan in het gebruik van gewaagde denkbeelden, zoals dat onmiddellijk in de achtste regel gebeurt [9]-[664]-[717]- [781]: «Het lijkt wel of deze kleur…zelf denkt…» En nog steeds in die passage over Delacroix: «…Vaak is de indruk die men van zijn schilderijen opdoet bijna muzikaal.»

De externe verwijdering stijgt slechts tot 1 bij afwezigheid van de minste twijfel over een dergelijke relatie, zo hebben we c(1) voor rb(levende–pilaren), rb(loslaten–pilaren), omdat elk knelpunt over een duidelijke constructie beschikt en de tekst op juiste wijze het verband tussen de beschreven beelden uitdrukt. De externe verwijdering bij rb(loslaten–Natuur) en rb(loslaten–pilaren) wordt daarentegen in ’t geheel niet op c(1) vastgesteld, zelfs niet wanneer vocabulaire en grammatica gebieden dat we vanuit het gezichtspunt van de auteur het begrip Natuur opvatten als dat van een tempel met pilaren waaruit woorden ontsnappen. Er is niets aan te doen: aangezien het eerste knelpunt geen duidelijke constructie bezit, moeten we c(1) verwerpen. Betreffende de grond der betekenissen waar het hier om gaat, het thema van de pilaren die vrijheid genieten, betekent niet automatisch dat de woorden tot nu toe opgesloten zaten. Laten we niet uitsluiten dat volgens Baudelaire alles, woorden, Natuur, symbolen, frisheid en corruptie, vrij is om te proberen een eigen kracht uit te oefenen; het denken wijkt hier in z’n zienswijze, alsof het een tijdverdrijf is, heel ver af van de gebruikelijke opvattingen die onder fysici heersen.

Tussen rb(corrompus–encens) en rb(corrompus–esprit) moet c(1) uitgesloten worden omdat het tweede knelpunt immers in ’t geheel niet over een duidelijke constructie beschikt. We kunnen de betreffende passage als volgt neerschrijven: “Il est des parfums…corrompus, riches et triomphants, Ayant l'expansion des choses infinies, Comme l'ambre, le musc, le benjoin et l'encens,/////Qui chantent (les) transports (de) (l')/////esprit et des sens.” (Er zijn geuren…bedorven, rijk en zegevierend, De uitbreiding van oneindige dingen bezittend, Zoals amber, muskus, benzoë en wierook, Die de vervoeringen bezingen van geest en zintuigen.) We tellen hierin 3 fronten tussen «encens» (wierook) en «esprit» (geest), de termen die de knelpunten van elkaar onderscheiden, en met 2+(1(3/10)) is de externe verwijdering c(2,3).

Claude Pichois maakt ons attent op het voorstel dat Felix Leakey heeft gedaan om een oplossing te vinden voor één van de grootste struikelblokken van het gedicht, namelijk dat, betreffende de geheimzinnige rol van de dingen die de dichter oproept [667]: «…De "verwarde woorden" en de "vertrouwde blikken" door middel waarvan onderdelen van de Natuur hun kwaliteiten aan de mens aanbieden als "symbolen", zijn niets anders dan geuren, kleuren et geluiden…»

Bij dit onderzoek van het verliezen aan kracht van beduidenissen heeft „Samenspel“ ons, zoals bij dat van alle andere onderwerpen in het essay, middelen ter beschikking gesteld, maar ons voortdurend verontrust bezig zijn met het gedicht heeft ons wellicht ook bepaalde methodes om erin voorkomende moeilijkheden te verminderen, die gemakkelijker te bespeuren zouden zijn als we andere gedichten zouden bestuderen, over het hoofd doen zien.

Om rb(bedorven–wierook) te verzwakken, nemen we onze toevlucht tot vb(zintuigen– wierook) vb(bedorven–zintuigen). Aangezien men vaak de verschillende manieren aanhaalt waarop sensualiteit blootstelt aan corruptie, blijkt het geoorloofd vb(bedorven–zintuigen) voor te stellen, en omdat wierook fysieke emoties teweegbrengt, zou vb(zintuigen–wierook) ons in ’t geheel niet verbazen. Omdat we nu het contrast in betekenis beter begrijpen, wordt het daardoor minder scherp. Om deze keer rb(Natuur–tempel) te verzwakken vestigen we de aandacht op de gemeenschappelijke eigenschappen van de natuur en heel wat tempels: ruimte, diepte, duisternis, donkerte, licht, eenheid, geluiden, echo’s, kleuren en geuren. Waarom ook niet amber en wierook, omdat hier immers sprake is van natuurlijke essences die vroeger bij talrijke godsdiensten voor de dienst gebruikt werden? Zodat de opdracht verschillende tangen te gebruiken voor het knelpunt in kwestie, ons in ’t geheel niet moeilijk valt: vb(Weids–tempel) vb(Natuur–Weids); vb(diepe–tempel) vb(Natuur–diepe); vb(duistere–tempel) vb(Natuur –duistere); vb(nacht–tempel) vb(Natuur–nacht); vb(dag–tempel) vb(Natuur–dag); vb(eenheid–tempel) vb(Natuur–eenheid); vb(geluiden–tempel) vb(Natuur–geluiden); vb(echo’s–tempel) vb(Natuur–echo’s); vb(kleuren–tempel) vb(Natuur–kleuren); vb(geuren–tempel) vb(Natuur–geuren); vb(amber–tempel) vb(Natuur–amber); vb(wierook–tempel) vb(Natuur–wierook). Balzac schreef [74]: «Wat schenkt men God? geuren, licht en liederen, de meest pure uitingen van onze natuur.»

Aangezien „Samenspel“ geen enkele ontkennende zinswending bevat, hebben we, door te kijken wat er in de tekst het dichtst bij komt, het type positieve wissel uitgekozen. De elfde regel met «andere» verschaft inderdaad een begin van een ontkenning, die de bewering dat voor Baudelaire frisheid bederf inhoudt, onmogelijk maakt [670].

Met betrekking tot rb(bedorven–tempel), gebruiken we vb(wierook–tempel), en vervolgens rvb(bedorven–vierook) die zijn voordeel trekt uit vb(zintuigen–wierook) vb(bedorven–zintuigen), een tang die zo zijdelings zijn gunstige invloed op het behandelen van rb(bedorven–tempel) doet gelden. Maar men moet zich niet voorstellen dat de stramienen zich aanmelden zodra men dat wenst: indien men een verklaring zoekt voor rb(pilaren–woorden), vindt men vb(levende– woorden) rvb(pilaren–levende) en die versteviging zelf profiteert van de tang vb(wouden–levende) vb(pilaren–wouden) dankzij het beeld van de bomen die levende pilaren lijken, maar die hele opzet leidt tot een mislukking omdat de ombuiging in betekenis die ten opzichte van «wouden» is uitgevoerd, wanneer getoond wordt waarom volgens de verbeelding de pilaren zouden leven, er in het geheel niet in slaagt het probleem van hun spreken op te lossen.

Met betrekking tot rb(antwoorden–geuren¹) schuiven we bijvoorbeeld als halte vb(zacht–geuren¹) vb(zacht–kleuren) naar voren. Een van de redenen waarom die diverse geuren in staat zijn andere voorwerpen te beantwoorden, is dat ze een eigenschap gemeen schijnen te hebben: zachtheid. Als men éénmaal het principe begrepen heeft, is het gemakkelijk er nieuwe toepassingen voor te vinden, door andere eigenschappen te bezien: vb(fris–geuren¹) vb(fris– kleuren); vb(bedorven–geuren¹) vb(bedorven–kleuren); vb(rijk–geuren¹) vb(rijk–kleuren); vb(zegevierend– geuren¹) vb(zegevierend–kleuren). En we moeten hier steeds de term «geuren» uitgedrukt in de achtste regel, gebruiken, zelfs als de rest van het gedicht daartoe als achtergrond dient.

Een uitleg van rb(gadeslaan– symbolen) blijkt niet onmogelijk, omdat Baudelaire er zozeer voor op z’n hoede was nooit een vertegenwoordiger der verlichting te worden, dat het bijna fysiek was. Een dijk zoals vb(geuren¹– symbolen) rvb(geuren¹–antwoorden) lijkt hier bruikbaar. De eerste dam is verdedigbaar omdat muskus bijvoorbeeld als symbool van sensualiteit wordt gebruikt, of de roos als dat der liefde; wat de tweede betreft, die vormt een versteviging met bijvoorbeeld als halte vb(geuren¹–zacht) vb(kleuren–zacht). Aangezien de geuren verondersteld worden antwoord te geven, kan men zich ook voorstellen dat ze in staat zijn te observeren; wel, ze maken deel uit van de symbolen: daar hebben we dus een afzwakking van rb(gadeslaan–symbolen). Ook Balzac stoeide met de hier genoemde duizelingwekkende begrippen [87]: «Toen ontwikkelde de dokter schitterende theorieën over sympathieën…Volgens hem…voedde het "geestelijk" Woord het "levende" Woord…» In een ander werk schrijft dezelfde auteur ook nog het volgende [91]: «Geluid is een verandering van lucht; alle kleuren zijn veranderingen van licht; elke geur is een combinatie van lucht en licht…» En [89]: «Geuren zijn misschien wel ideeën!»

Het verband tussen rb(bedorven–wierook) en rb(bedorven–tempel) kan daartoe tot voorbeeld dienen.

Zo bestaat de kracht van rb(bedorven–wierook) eruit de indruk die we opdoen van rb(bedorven–tempel) te beïnvloeden.

Zo wordt de invloed van rb(bedorven– wierook) op rb(bedorven–tempel) intuïtief als aanzienlijk groter ervaren dan de wederzijdse invloed.

Laten we nu bekijken wat rb(corrompus–encens) rb(corrompus–temple) [(bedorven-wierook) (bedorven-tempel)] aan versterking verschaft. De stroming van de eerste botsing bedraagt 1 dank zij 1/ (t(1)s(1)m(1)w(1)); met t=1 omdat de tekst zonder enige aarzeling de bedorvenheid van wierook bevestigt; s=1 door de duidelijke constructie; m=1 vanwege de uitdrukking «riches et triomphants» (rijk en zegevierend) die in staat is het gevaar uit te sluiten dat door de betekenis “letterlijk bedorven”, rb(corrompus–encens) (bedorven-wierook) niet opgemerkt wordt; tenslotte is w=1 gezien het feit dat «encens» (wierook) in de betekenis van “lof” ver op de achtergrond wordt geschoven wegens het thema «geuren» dat de betreffende passage beslaat. Tussen «temple» (tempel) en «encens» (wierook) moet men bovendien 64 fronten tellen, en de externe verwijdering klimt dus op tot 8,4 oftewel 2+(1(64/10))=2+6,4. Totaal genomen bezit de versterking in kwestie de waarde van 1/8,4=0,119, zelfs als men aan het afronden van een dergelijk resultaat de voorkeur zou moeten geven. Men kan anderzijds een blik werpen op de wederzijdse versterking, die zijn gunstige invloed uitoefent op rb(corrompus–encens), en die in dit geval afkomstig is van rb(corrompus–temple). Met 1/t’s’m’w’ als stroming van deze laatste botsing, gaan we uit van de waarden t’=2 wegens de wisselbare functie; s’=7,3 omdat 53 fronten «temple» en «corrompus» van elkaar scheiden, hetgeen uitkomt op 2+(1(53/10))=2+5,3=7,3; vervolgens is m’=1 enigszins zoals met de voorafgaande stroming; tenslotte is w’=1 wat betreft «temple», waarvan de betekenis hier elke rivaal uitsluit. Op deze manier is t’s’m’w’=(2)(7,3)(1)(1) of 14,6. Dientengevolge is de waarde van de stroming 1/14,6=0,068. En aangezien c=8,4 wordt de te bepalen versterking vastgesteld op 0,068/8,4=0,008. Het verschil tussen de twee verkregen waarden 0,119 en 0,008 lijkt evenredig te zijn aan hetgeen de intuïtie ons ingeeft, want rb(corrompus–encens) heeft niet geweldig veel te verwachten van zo’n vage botsing als rb(corrompus–temple), hetgeen met 0,008 overeenkomt. Geheel in tegenstelling daarmee, profiteert rb(corrompus–temple) ruimschoots van rb(corrompus–encens), en een waarde van 0,119 die bijna vijftien keer zo groot is als de daarvoor genoemde, past dus goed bij een dergelijke situatie.

Uit rb(nacht–dag) naast rb(bedorven–wierook), komt rb(bedorven–dag) voort. Zijn constructie is in ’t geheel niet duidelijk, maar men moet de soliditeit ervan niet te snel ontkennen: aangezien de nacht zowel het raadselachtige als het kwaad symboliseert, kan een verblindende helderheid ook wel de wreedheid van het zwaard voorstellen [667]-[821].

Voor rb(levende–pilaren) rb(antwoorden–geuren), verkrijgen we de tolken rb(levende–geuren) en rb(antwoorden–pilaren). De woorden zouden de ondergrondse pilaren na een moment van overdenking te binnen kunnen schieten, herinneringen oproepend zoals die Baudelaire ergens anders beschrijft [680]: «…het staat onomstotelijk vast dat, gelijk die vluchtige en treffende indrukken, des te treffender in hun terugkeren naarmate ze vluchtiger zijn, die soms volgen op een uiterlijk verschijnsel, een soort signaal als een klokgelui, een muzikale noot, of een vergeten geur, en die zelf gevolgd worden door een gebeurtenis die lijkt op een gebeurtenis die we al meegemaakt hebben en die dezelfde plaats innam in een al eerder onthulde keten, -lijkend op die vreemde, steeds in onze slaap terugkerende dromen,- in dronkenschap niet slechts aaneenschakelingen van dromen bestaan, maar ook hele series redeneringen, die, om gereproduceerd te kunnen worden, dezelfde entourage nodig hebben als die waarin ze zijn ontstaan.» Maar omdat het wenselijk blijft elke eenzijdige interpretatie te vermijden, kunnen we bovendien het beeld van de rotspilaren, die de kracht der natuur levend schijnt te maken, oproepen [[1144]] in Index II (Gedichten)">[[1144]]: «Ik heb lange tijd onder poorten gewoond
Die de zonnen van overzee kleurden met duizend vuren,
En die hun grote pilaren, recht en majestueus,
’s Avonds op basalten grotten deden lijken.

De deining der zee, de beelden der hemelen al voortrollend,
Mengde op plechtige en geheimzinnige wijze
De almachtige akkoorden van zijn rijke muziek
Met de kleuren van de ondergaande zon, weerspiegeld door mijn ogen.»

Laten we nu, wetend dat de stroming van rb(corrompus–encens) (bedorven-wierook) zelf waarde 1 bezit, de stimulans bekijken die rb(nuit–clarté) (nacht-dag) op die manier krijgt. Aan de ene kant heeft b(encens–nuit) (wierook-nacht) niets knellends, want de plaatsen waar men wierook brandt voor een eredienst zijn vaak gehuld in een sfeervol schemerdonker en de betekenissen van de betreffende termen passen dus volmaakt bij elkaar. Anderzijds bezit rb(corrompus–clarté) (bedorven-dag), de enige tolk van het blok, een interne verwijdering van 3,8 wegens het feit dat 18 fronten de termen ervan scheiden, en bijgevolg stellen we de te bepalen waarde vast op 1/3,8=0,26.

Maar men moet er op rekenen dat de diverse termen vaak verschillen in hun vermogen blokken of tandems te vormen. Het kan in deze zaak nuttig zijn de gevarieerde verdeling van het vocabulaire in woorden die het concrete en woorden die het abstracte aangeven, ter sprake te brengen. Zo kunnen we ons bijvoorbeeld verschillende solide knelpunten met «bedorven», maar niet met «wierook» voorstellen. Toch zou het een illusie zijn te menen dat de ene term belangrijker is dan de andere, want aangezien de tweede term rb(bedorven–wierook) mogelijk maakt, constateren we snel hoeveel de ander aan z’n vermogen te schokken, zou inboeten, als deze weggelaten zou worden.

Voordat we ons tot één enkel gedicht hebben beperkt, bestond de keus uit enkele pagina’s vol zeer verschillende titels. De hinderlijke verwijzingen met betrekking tot de inhoud van verscheidene van deze gedichten, hebben ertoe geleid dat we van ze afgezien hebben, en door de vele recente, geannoteerde uitgaven van „Samenspel“, is onze keus daarop gevallen.

Aangezien de betekenis van een tekst beelden uitdrukt, lijkt een serie toetsen over de manier waarop deze gerangschikt zijn, gerechtvaardigd te zijn, en diverse aspecten van „Samenspel“ zouden voor zo’n soort onderzoek in aanmerking kunnen komen, die het ontstaan van botsingen mogelijk maken in de allereerste plaats.

Zo krijgen we door rb[pilaren–woorden] in één keer twee heel verschillende botsingen, de ene, die zich in de originele tekst bevindt, en de andere, die bijvoorbeeld is ontstaan uit een imitatie waarin «paroles» en «symboles» omgewisseld worden, en is het mogelijk dat de waarden t, s, m, w, van elke botsing verschillend zijn. Het begin van een dergelijke nabootsing zou er als volgt kunnen uitzien: “De Natuur is een tempel waar levende pilaren soms verwarde symbolen uit loslaten; de mens gaat er wouden van woorden door die hem met vertrouwde blikken gadeslaan.”

Hoe moeten we bijvoorbeeld de kracht aan intuïtie van rb(bedorven–wierook) vergelijken met die rb(Natuur–tempel) van zijn kant toont?

We hebben de N voor “Nature” (Natuur) in de nabootsing behouden, degenen, die sinds lange tijd klassieke werken met pedagogische doeleinden veranderen, daarin in hun voorbeeld volgend: indien het niet noodzakelijk is, wijken deze niet van het aanvankelijke af.

Het meetellen van de “l'” en de “se ’s” van “l'observent”, “se confondent” en “se répondent”, zou degene die ons bij het tellen van de fronten gevolgd mocht hebben, onjuist kunnen voorkomen, aangezien we anderzijds bijvoorbeeld wel rb(répondent–parfums) en niet rb(se.répondent– parfums) voor een solide knelpunt gebruiken (N.B. répondent: antwoorden; se: elkaar). Maar betreffende de definitie van een front is dat totaal niet schokkend, omdat, indien de termen van het solide knelpunt noodgedwongen uit fronten bestaan, er daarentegen niets toe verplicht dat alle fronten in een solide knelpunt plaatsnemen.

Wat betreft het idee van subtiele figuren die handige handwerkslieden in de pilaren van een kathedraal hebben gegraveerd, als het ons inspireert bij de interpretatie van het gedicht, mogen we ook wel als ander of aanvullend beeld, dat van orgelpijpen die soms een gezang als van een menselijke stem laten horen, gebruiken. Niet één van deze vergelijkingen kan de andere lang verdringen, Michel Quesnel onderstreept dan ook dat ze alle even belangrijk zijn [819]. Balzac liet zich door een soortgelijk thema inspireren [80]: «Weldra bewoog elke steen in de kerk, maar zonder van plaats te veranderen. De orgels spraken, en gaven een goddelijk concert…» Dat tot leven komen van de dingen roept licht andere, even vreemde zaken op. Dezelfde auteur schrijft ergens anders deze regels [65]: «Het orgel is ongetwijfeld het grootste, stoutmoedigste en prachtigste van alle instrumenten die het menselijk brein heeft ontworpen…Het leek wel alsof men al die heilige rijkdommen als een wierookzaadkorrel uitgestrooid had…» De geest is in staat door een kunstmiddel de machtige bekoring van een melodie die op het hoogste niveau in de dingen aanwezig is, terug te vinden. Want misschien "kijkt" alles in de wereld wel "naar" de mens! Voor de romanschrijver zijn sommige persoonlijkheden in ’t bijzonder een klankbodem voor het bovenaardse [94]-[667]«…zoals een orgel dat men aanslaat, een kerk met zijn geschal vult en de wereld der muziek openbaart door de meest ontoegankelijke gewelven in z’n lage tonen onder te dompelen, door als het licht in de teerste bloemen der kapitelen te spelen…»

Laten we, om te beginnen, er eens op letten hoe verschillend de aard van de opgeroepen voorwerpen is. Wel, omdat ook de mens nu eens rustig, dan weer uitbundig is, zou het kunnen dat hij als de broer of de geliefde van gekleurde, welriekende of klank voortbrengende voorwerpen wordt beschouwd. We zouden ons dan dus voor moeten stellen dat mensen en symbolen, die elkaars spiegelbeeld zijn, zo elkaars eigen getuigenis van het goddelijke doen toekomen. Wat slaat men anders met vertrouwde blikken gade dan hetgeen men liefheeft?

Dit zich dichter bij elkaar bevinden van genoemde termen is bij lange na niet voldoende om rb[répondent–piliers] rang 1 te doen toekomen, zelfs al bestaat er in de imitatie verband tussen de beide termen, omdat het voegwoord “Comme” (Als) puur een idee van vergelijking uitdrukt en geen identificatie.

Maar er is een lacune ontstaan door het feit dat er zich, wat „Samenspel“ betreft, geen enkel voorbeeld voordoet van een botsing met exact s(2), want wanneer we in het gedicht botsingen die geen duidelijke constructie bezitten, kunnen waarnemen, worden de termen ervan altijd door een of ander front van elkaar gescheiden. Maar, s’(2)rb(antwoorden–frisheid) bijvoorbeeld, zou mogelijk kunnen worden met, in plaats van de achtste en negende regel: “…antwoorden geuren, kleuren, en geluiden elkaar./////(De)/////frisheid en zachte van sommige geuren is te vergelijken met dat van kinderhuidjes…” Dan zou s’(2)rb(antwoorden–frisheid) te verdedigen zijn in een situatie die tegelijkertijd een constructie als (antwoorden–frisheid), die in ’t geheel geen duidelijk karakter draagt, oplevert, en van “antwoorden” tot “frisheid”, één term die niet als de beduidenis van een front gedefinieerd kan worden.

Wat de diepere betekenis van het gedicht met betrekking tot dergelijke vreemde opvattingen betreft, blijft het hinderlijk dat we ons niet kunnen onttrekken aan het idee van een bedorven "Natuur-tempel". Maar hoe moeten we ons de gedachten van de auteur anders voorstellen wanneer we constateren dat het begrip eenheid er een belangrijke rol in speelt? Hij schreef [677]: «Eenheid van het dierlijke, het vloeiende en van grondstof…Het idee "eenheid" achtervolgde ook Edgar Allan Poe, en die heeft dat ideaal zeker niet minder gekoesterd dan Balzac. Het is zeker dat die puur literaire figuren, als ze eenmaal goed op dreef zijn, met vreemde bokkesprongen het gebied der filosofie doorkruisen. Ze breken onverwachts uit en vinden onverwachte ontsnappingsmogelijkheden op voor hen zeer typerende wijze.»

En het verbaast ons in ’t geheel niet dat het netwerk van rb(nacht–dag) in grote mate beïnvloed wordt door rb(bedorven– wierook), een constatering die bevestigd wordt door de indruk die we opdoen wanneer we het gedicht slechts gedeeltelijk lezen. De zesde en zevende regel die het donker en het licht oproepen, geven in heel lichte mate een tegenstelling tussen de betekenis die van elk uitgaat, want het onderzoek dat in eerste instantie z’n aandacht richt op het idee van éénheid, bemerkt pas tegen het eind van het gedicht hoe belangrijk ook dat van de tegenstelling voor de betreffende auteur zou kunnen zijn [669]. Hij schijnt de nacht en de dag te onderzoeken net zoals Heine, die hij met deze woorden citeert [431]-[694]: «Wat de kunst betreft, ben ik een aanhanger van het "bovennatuurlijke". Ik ben van mening dat de kunstenaar niet al z’n types in de natuur kan vinden, maar dat de meest bijzondere, als de eigen symboliek van aangeboren ideeën, spontaan in hemzelf en op datzelfde moment ontstaan.» En vervolgens over de architectuur: «…men heeft geprobeerd achteraf de types terug te vinden in de gebladerten van de bossen, in de grotten…die types bevonden zich echter helemaal niet buiten in de natuur, maar wel degelijk in de menselijke ziel.»

We merken niettemin op dat, indien de zin uit de imitatie niet onderbroken was geworden, een tweede wijziging, deze keer met betrekking tot het verband tussen “loslaten” en “pilaren”, onwillekeurig zou zijn teweeggebracht. De bevestigende zin zou gehandhaafd hebben moeten blijven om rang 1 te behouden voor de botsing die steun ontving van de versterking: rb[pilaren–loslaten].

Die situatie doet zich hier voor, waarbij “bedorven” twee keer voorkomt, wat, wanneer zijn tweeslachtigheid éénmaal is toegenomen, onmiskenbaar gevolgen heeft voor de twee elementen waaruit het tandem bestaat, en zo bezit rb(bedorven–tempel) in de bewerking, met een minder grote stroming dan die van de botsing ertegenover, een geringere versterking. Wat het soort bederf betreft, dat is nogal verheven, gezien de termen waar «bedorven» door vergezeld wordt, heel in ’t bijzonder: «zegevierend», «oneindige», en «wierook». Soms blijkt de overgang van het edele naar het lelijke heel klein te zijn en daar blijkt Baudelaire zich scherp van bewust te zijn wanneer hij zich ergens anders verbeeldt dat zijn gezellin verklaart [[1006]] in Index II (Gedichten)">[[1006]]: «…ik wil me dronken drinken in nardus, wierook en mirre…» Lamartine, die slechts matig door de auteur gewaardeerd werd, had eveneens, dromend over funeste figuren, onderstreept dat niets het heilige vrijwaart van een godslasterlijk gebruik [494]-[629]: «…de zonnevuren, wier vloeibare vlammen
Van de aderen der klaproos in het klein essenkruid stromen,
Zich in hun laven mengend met de tranen van het wierook,
Zetten hun zinnen in brand door een eeuwigdurende dronkenschap.» En Baudelaire, die over zichzelf mediteert als over een koning, suggereert dat de basis van ons feilen zich niet in het concrete, maar diep in het binnenste van de ziel bevindt [[1119]] in Index II (Gedichten)">[[1119]]: «De wijze in hem die goud voor hem maakt, is het nooit gelukt
Het kwaad uit z’n wezen te bannen…»

Hier behoudt rb[Laten–pilaren] in de bewerking de stimulans die hij in het voetstuk krijgt, en die waarde neemt in het netwerk zelfs in grootte toe, omdat de stroming van de botsing in kwestie een daling ondergaat. Wat de meditatie over ogenschijnlijk passieve, maar volgens sommige indrukken, over een verborgen wil beschikkende wezens betreft, die hangt in grote mate af van de sfeer die kan ontstaan. Balzac beschrijft er één die tot een heerlijk wegdromen verleidt, in de volgende regels [79]: «De dessertwijnen droegen hun geuren en hun vlammen aan, machtige filters, bedwelmende dampen die een soort intellectuele luchtspiegeling scheppen…» Maar zulke hulpmiddelen lijkt de romanschrijver, of één van z’n romanfiguren in ieder geval, niet nodig te hebben [88]: «…ik ga mezelf binnen, en daar vind ik een donkere kamer, waar de natuurrampen zich komen herhalen in een zuiverder vorm dan die waarin ze in eerste instantie aan mijn zintuigen zijn verschenen.» Dan, misschien zoals de gelovigen van een kerk zich naar een dienst haasten, zingen de kleuren, geuren en geluiden, vol serene geestdrift, in de volle natuur, voor de geest die in vervoering is. «De aarde trilde door de adem van een profeet…» schreef Nerval [550].

Al wie botsingen zoals rb(bedorven–wierook) en rb(levende–pilaren) van middelmatig belang acht, maar het publiek van de tekst kent, zal ze niet onbelangrijk kunnen noemen. Omgekeerd zal het, indien een botsing zoals rb(bedorven–dag) interessant lijkt, niettemin onmogelijk blijven te beweren dat hij, op het moment waarop het gedicht verscheen, gemakkelijk waar te nemen was.

„Samenspel“ suggereert zoveel beelden, dat we daar slechts beperkte aspecten van kunnen beschrijven.

De kwetsbaarheid van de intuïties, betreffende de geuren en hun, in zijn verbeelding gegeven, antwoorden, waar de auteur zich aan over geeft, al datgene wat de analyse van botsingen in ideeën heel gewaagd maakt, doet aan deze andere verzen van hem denken [[1057]] in Index II (Gedichten)">[[1057]]: «De zeldzaamste bloemen
Die hun odeur mengen
Met de vage reuk van amber,
De rijke plafonds,
De diepe spiegels,
De oosterse pracht,
Alles zou er tot de ziel
In het geheim z’n
Lieflijke moedertaal spreken.»

Zo het gedicht „Samenspel“, dank zij de originaliteit ervan al ongewijzigd en uniek blijft, het aantal mogelijkheden om er een bepaalde verandering in aan te brengen, is onbegrensd.

De aan rb[observent– symboles] door rb[Laissent–piliers] toegekende hulp, neemt af omdat de tolk in kwestie immers onveranderd blijft. Wat nu de wezenlijke zin van de symbolen betreft, die echte of aan zijn geest ontsproten pilaren, laten we daarvoor de volgende passage van Balzac eens lezen [89]: «Ideeën vormen in ons binnenste een compleet systeem, vergelijkbaar met een onderdeel van de natuur, een soort bloeiwijze waarvan het procédé weer opnieuw gebruikt zal worden…»

We zouden de bovengenoemde versie zo kunnen aanvullen: “…les parfums, les couleurs et les sons se répondent-ils de leurs voix confuses?” (…antwoorden geuren, kleuren, en geluiden elkaar met hun verwarde stemmen?) Omdat we hier een al te grote onhandigheid willen vermijden, zou het woord “confuses” dat nu van plaats veranderd is, tot een nieuw idee leiden, dat niets verbazingwekkends heeft, te meer daar de betekenis ervan heel goed past bij de algehele toon van de tekst, die door «comme» wordt gedomineerd [669]. De tegenstrijdige gevoelens zijn praktisch weggeëbd als we de frisheid en het bederf in de natuur in gemengde impressies opdoen. Vooral op sommige momenten [[1125]] in Index II (Gedichten)">[[1125]]: «Wanneer de sombere Venus, vanaf de donkere balcons,
Stromen muscus giet uit haar frisse wierookvaten.» Het ernstige wordt in zo’n geval, in stijl en ideeën, gecombineerd met het lichtvoetige, het is dan ook treffend te zien dat de uitdrukking «…de vervoeringen der geest en der zinnen.» bijna hetzelfde wil zeggen als deze titel van een roman van Crébillon junior: «de Dwalingen van het hart en de geest» [220].

Indien we het totaal van de versterkingen en de stromingen betreffende rb[corrompus–encens] en rb[corrompus–temple], waarbij we alle voornaamste, bruikbare botsingen meerekenen, zouden willen vaststellen en bespreken, zou dat enige moeilijkheden geven door de overvloed aan indrukken en numerieke tegenwaarden die, zonder ze door elkaar te halen, bestudeerd zouden moeten worden.

Betreffende de antwoorden die delen tot het natuurschoon behorend elkaar geven, heeft André Ferran het thema pijn veroorzaakt of ondergaan door kleur, uitgebreid bestudeerd [181]-[395]. Baudelaire, die Delacroix en Catlin, schilder van de Indianen van Amerika, met elkaar vergelijkt, riep de klachten of de terreur op die een kleurexpert weet weer te geven en, z’n gedachten vervolgend, schreef hij [16]-[693]: «Lange tijd heb ik voor mijn raam een café gehad, voor de helft in fel groen, en voor de helft in knalrood geschilderd, wat een zoete pijn voor mijn ogen was.»